Top

Rekonsiliasaun dalan úniku halakon diskriminasaun no hametin unidade nasionál  

Centro Nacional Chega (CNC), organiza diskusaun publiku “Oinsa Hametin Rekonsiliasaun Nasional”. iha Salaun Sentru Nasionál Chega (CNC), Balide, Dili, Tersa (31/10) Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

DILI, 31 outubru 2023 (TATOLI) – Diretór Ezekutivu Sentru Nasionál Chega (CNC), Hugo Fernandes, hateten, rekonsiliasaun importante ba povu Timor-Leste atu halakon diskriminasaun no dezigualdade  ba garante unidade nasionál ne’ebé iha pás no estabilidade hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu.

“CNC nia pozisaun klaru katak ko’alia lia loos, arrependementu no husu perdaun husi autór no vítima bele rona no simu malu hodi hametin unidade nasionál”, hatete Diretór Ezekutivu CNC ne’e, iha ámbitu diskusaun ho entidade Governu, akademista no sobrevivente masakre kona-ba diskusaun públiku “Oinsa Hametin Rekonsiliasaun Nasional”. iha Salaun Sentru Nasionál Chega (CNC), Balide, Dili.

Iha biban hanesan, Diretór Ezekutivu AJAR, José de Oliveira, dehan diskusaun ho entidade hotu atu labele halo diskriminasaun ba sidadaun.

Diretór Ezekutivu Asian Justice and Rights (AJAR), José Luis Oliveira. Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

“Rekonsiliasaun ne’e, ita atu hahú husi ema sira ne’ebé envolve problema iha pasadu. Rekonsiliasaun ne’e atu ema bele hadi’a relasaun ka lasu amizade”, nia dehan.

Tuir nian, rekonsiliasaun bele halakon estigma ba jerasaun sira uluk ne’ebé la kontribui ba prosesu luta independensia.

Entretantu, Sobrevivente Augusto Pires husu ba CNC no AJAR no entidade hotu-hotu atu komesa rekonsiliasaun husi baze.

“Ha’u nia sujestaun mak rekonsiliasaun tenke hahú hosi aldeia no bairru konflitu mak tenke ita halo aproximasaun atu nune’e rekonsiliasaun bele akontese”, nia sujere.

Komunidade Fatuhada-Dili, Manuel Sousa, reforsa família sai xave ba pás iha sosiedade, tanba pás bele akontese hahú hosi uma laran mak bele kontribui ba iha sosiedade nian no ba nasaun hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu nasionál.

“Ha’u nia oan sira nunka mete problema iha uma laran ka li’ur tanba ha’u fó atensaun maka’as atu respeita malu no hatudu atetude di’ak. Tanba Pás iha uma laran mak bele kontribui ba pás iha sosiedade no Estadu”, katak nia.

Prosesu Rekonsiliasaun 

Tuir dokumentu CAVR nian, ne’ebé Agência Tatoli asesu katak, CAVR nia funsaun importante ida seluk mak oinsá atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste. Objetivu hato’o dezeñu programa CAVR nian sira no dalan oinsá atu implementa programa sira-ne’e. CAVR ne’e adota hakbesik ida-ne’ebé tomak, integradu atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste ne’ebé envolve sosiedade sira iha nível hotu-hotu iha nia serbisu.

CAVR hakbesik nia serbisu kona-bá objetivu hosi rekonsiliasun nian, hosi sikun oinoin liu hosi programa luan ne’ebé hala’o durante períodu operasionál nian. CAVR ne’e hatene katak, buat ne’e atu efetivu duni, servisu rekonsiliasaun ne’e tenke envolve ema individuál, família,
no grupu iha komunidade sira hosi parte konflitu hotu-hotu, ne’ebé to’o iha nível aas-liu iha lideransa nasionál nian, no tenke kontinua iha futuru oin mai.

CAVR nia inisiativa ba rekonsiliasaun iha nivél kraik bootliu mak programa kona-bá Prosesu Rekonsiliasaun iha Komunidade (PRK). Programa ida-ne’e seidauk koko iha fatin seluk ne’ebé halo dezeñu ba programa rekonsiliasaun iha komunidade lokál sira nia laran. Programa ne’e nia objetivu atu hetan reintegrasaun fali hosi ema sira-ne’ebé mak sai tiha-ona ema ketak ida hosi sira- nia komunidade rasik tanba iha relasaun ho sira-nia hahalok polítika hanesan, halo krimi “ladún sériu”, no halo asaun aat durante konflitu polítika iha Timor-Leste.

Prosedimentu PRK nian bazea ba filozofia ida katak rekonsiliasaun iha komunidade nia laran sei bele hetan susesu bainhira buat ne’e halo liuhosi mekanizmu ida-ne’e, ne’ebé envolve komunidade rasik no sira-nia partisipatória máxima. Mekanizmu ida-ne’e tau hamutuk ho prátika-sira hodi halo justisa tradisionál nian, tesi lia, mediasaun no aspetu hosi lei kriminál no lei sivíl nian sira.

CAVR nia mandatu ne’ebé hakerek iha regulamentu 2001/1019 atu organiza programa rona-malu ne’ebé bazeadu iha komunidade. Iha programa rona-malu ne’e vítima, no ema sira-ne’ebé halo sala no komunidade sira seluk bele hola parte diretamente iha oinsá atu hetan solusaun.

Rezultadu programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK) nian hatudu katak, serbisu ne’e halo kontribuisaun reál ida ba prosesu rekonsiliasaun iha komunidade nia laran iha Timor-Leste, no reintegrasaun hosi sala na’in sira iha sira-nia komunidade nia leet. Hamutuk hotu sala na’in-1,371 mak halo hotu PRK ho susesu.

Númeru ne’e aas-liu tiha hosi númeru 1000 ne’ebé aseita ona atu halo. Vítima sala na’in no komunidade seluk halo relatóriu ba CAVR programa PRK nian fó kontribuisaun ida-ne’ebé signifikante tebes atu mantein situasaun dame iha sira-nia komunidade no atu tesi ka hakotu lia kona ba diferensa sira iha tempu uluk.

Atu habadak, katak durante períodu operasionál programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK) nian ne’e:
• CAVR simu deklarasaun hamutuk 1,541 hosi depoente sira husu atu partisipa iha PRK, sira-nia hakarak sira-ne’e hato’o liu ona ba Gabinete Prokuradór Jerál (GPJ) nian.

  • Kazu sira-ne’ebé envolve depoente sira hamutuk 1,371 mak tesi liuhosi programa rona-malu PRK nian.
  • Gabinete Prokuradór Jerál nian la fó aprovasaun ba kazu hamutuk 85 atu tesi ho programa PRK nian no kazu sira-ne’e oras ne’e iha GPJ nia liman.
  • Hamutuk kazu 32 mak sei suspende hela sira-nia programa rona malu tanba iha informasaun kredibilidade ruma mak hatete katak kazu sira-ne’e iha karik iha relasaun ho “ofensa krime sériu nian”, ka tanba komunidade sira la hatán atu simu fali depoente sira.
  • Hosi numeru iha leten ne’e hatudu katak kazu tomak besik 90% simu ona no halo prosesu to’o remata. Hamutuk kazu 10% ne’ebé mak sei hela, ne’ebé mak depoente sira la mosu iha programa rona-malu nian, programa rona-malu ne’e adi’a fali ka GPJ nian mak la hatán atu tesi liuhosi PRK nia programa.

Harii CAVR

Iha Juñu 2000 reprezentante sira hosi sosiedade sivíl Timor-oan sira, Igreija Katólika no líder komunidade sira hala’o workshop ida atu hanoin kona-bá mekanizmu justisa tradisionál, ne’ebé hetan suporta hosi Unidade direitu humanu UNTAET nian. Hanoin di’ak ne’ebé atu harii, Komisaun lialoos ba Timor-Leste nu’udar parte hosi nia agñjenda. Workshop ne’e rekomenda katak proposta ida atu harii Komisaun independente ida ho mandatu atu investiga violasaun sira iha pasadu no promove rekonsiliasaun presiza tau iha primeiru Kongresu Nasional CNRT nian iha agostu 2000.

Kongresu CNRT adopta vizaun kona-ba rekonsiliasaun nu’udar prosesu ida, ne’ebé rekoñese fallansu sira iha pasadu inklui arependimentu no perdua-malu nu’udar produtu hosi dalan ida-ne’ebé belit hamutuk iha prosesu atu to’o justisa; ida-ne’e mós prosesu ida-ne’ebé tenke envolve povu Timor-Leste, nune’e siklu kona-bá akuzasaun, nega no kontra-akuzasaun bele halo naksobu.

Prosesu ida-ne’e sei la-haree de’it hanesan rezolusaun konflitu ida ka meiu politíka de’it ho objetivu atu hakmatek no reintegrasaun individu ka grupu sira iha kontestu hosi sira-nia vontade atu simu independénsia no soberania Timor-Leste nian maibé liu sira-ne’e hotu tenke haree nu’udar prosesu ida-ne’ebé lialoos tenke sai nu’udar rezultadu.

Kongresu ne’e ho lian ida de’it rekomenda kona-bá estabelesimentu komisaun ida atu lori fila ema no Rekonsiliasaun Nasionál.

Iha 21 janeiru 2002 Administradór Tranzitória, Sergio Vieira de Mello, foti juramentu nu’udar komisáriu nasionál mane na’in-lima no feto na’in-rua, ne’ebé painél selesaun nomeia tiha ona. Sira-ne’ebé eskollidu ne’e mak : Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, Padre Jovito Rêgo de Jesus Araújo, Maria Olandina Isabel Caeiro Alves, José Estévão Soares, Agustinho de Vasconselos, Isabel Amaral Guterres no Jacinto das Neves Raimundo Alves.

Notísia relevante: TL tenke hatuur rekonsiliasaun ho dalan justisa hodi kria pás

Jornalista: Jesuína Xavier

Editór    : Florencio Miranda Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!