DILI, 07 novembru 2023 (TATOLI)—Vise Prezidente Komisaun A trata asuntu Justisa no Konstituisionál iha Parlamentu Nasionál (PN), António Verdiál de Sousa, hateten projetu lei númeru 1/VI (1a) Prosedimentu Konsensaun Indultu no Komutasaun Pena, hein meza PN tau ajenda diskusaun faze espesialidade no votasaun finál globál iha plenária.
Notísia Relevante: Bankada Governu vota kontra poposta FRETILIN ba projetu-lei indultu
“Projetu-lei ne’e ninia relatóriu paresér komisaun nian ba tiha ona meza Prezidente Parlamentu Nasionál, agora hein meza PN ajenda debate,” ’Vise Prezidente Komisaun A ne’e hateten ba Agência TATOLI iha uma fukun PN, tersa ne’e.
Antes ne’e, Prezidente Komisaun A, Deputadu Patrocínio Fernandes, hateten projetu-lei ne’e hetan ona aprovasaun iha komisaun iha faze espesialidade no komisaun envia ona relatóriu no paresér ba meza PN.
Enkuantu, iha loron 3 fulan-outubru tinan ne’e, Parlamentu Nasionál liuhosi reuniaun plenária aprova projetu-lei númeru 1/VI (1a) Prosedimentu Konsensaun Indultu no Komutasaun Pena iha faze jeneralidade ho votu afavór 37, kontra 22 no abstensaun ha’at (4).
Tuir relatóriu paresér inisiál komisaun A trata asuntu Justisa no Konstituisionál ne’ebé Agência Tatoli asesu, haktuir ba projetu lei ne’e iha artigu hamutuk 13, ne’ebé hahú hosi Kapítulu I Dispozisaun Jerál ho artigu haat kompostu hosi artigu 1 Objetu, artigu 2 Ámbitu, artigu 3 Definisaun, artigu 4 Natureza.
Kapítulu II Instrusaun inisiativa no desizaun ho artigu rua kompostu hosi artigu 5 Lejitimidade, artigu 6 Inisiativa, artigu 7 Instrusaun, artigu 8 Audisaun Governu, artigu 9 Desizaun, artigu 10 Efeitu, artigu 11 Komunikasaun indultu, komutasaun no nia ezekusaun.
Kapítulu III Dispozisaun finál ho artigu rua, hanesan artigu 12 revogasaun no artigu 13 Entrada vigór.
Enkuantu iha lei vijente, lei 5/2016, 25 maiu, kona-ba Prosedimentu Konseisaun Indultu no Komutasaun Pena, ho artigu existente hamutuk 11, kompostu hosi artigu 1 Objetu, artigu 2 Efeitu, artigu 3 Kriteiru konsesaun, artigu 4 Krime insuscetíveis indultu.
Artigu 5 Data anual ba konsesaun indultu no komutasaun pena, artigu 6 aprezentasaun pedidu indultu no komutasaun pena.
Artigu 7 Instrusaun, artigu 8 Paresér no remesa autos, artigu 9 Dekretu Prezidensiál no libertasaun imediata rekluzu, artigu 10 revogasaun no artigu 11 entrega em vigór.
Tuir relatóriu paresér Komisaun A, haktuir eliminasaun ba limitasaun poder indultu, enkuantu iha lei vijente trata la’ós de’it prosedimentu, maibé kontein mós norma inside kona-ba exersísiu poder indultár, iha artigu 3,4 no 5, nune’e projeitu lei pretende apenas norma prosedimentál, elimina norma fixa parametru no limite ba poder de indultar.
No projeitu lei ne’e introdús definisaun foun ‘’Indultu’’ no “komutasaun pena”, substansialmente diferensa hosi Kódiku Penál, indultu apenas perdaun totál pena no la’ós perdaun parsiál, no komutasaun pena pasa la’ós só komutasaun (troca de uma pena por outra) hanesan mós diminuisaun pena.
Ba natureza no fundamentu indultu, lei atuál la kontein definisaun natureza indultu nein refere razaun indultu bazea, kontráriu ho projeitu lei ne’e define natureza indultu hanesan “intervensaun polítika” no define ho nia fundamentu “razaun umanitária”.
Ba iha revogasaun indultu, projetu lei mantein posibilidade revogasaun indultu, mas afasta-se filosófia hosi lei vijente.
Iha projetu lei ne’e mós introdús inovasaun iha mateéria rekere indultu (lejitimidade) hosi Xefe Estadu estranjeiru no reprezentante misaun diplomátiku.
Kona-ba instrusaun, iha lei vijente prosesu inklui konsulta paresér ne’ebé prodús hosi órgaun justisa envolve iha ezekusaun pena, hanesan serbisu prizionál, Ministéiru Públiku no Tribunál (artigu 7, 8), maibé iha projeitu lei ne’e elimina konsulta hosi instánsia sira ne’e.
Ba efeitu indultu, referénsia dahuluk halo kona-ba reperkusaun direta ho definisaun foun proposta iha projetu lei ne’e iha eleitu indultu no komutasaun pena.
Tanba ho razaun refere, definisaun efeitu indultu pasa perdaun totál, maibé la’ós perdaun parsiál, tanba pasa efeitu komutasaun pena, diferensa substansiál reprezenta inovasaun introdús hosi projetu lei ne’e dahuluk (i) iha estinsaun efeitu sívil kondenasaun, ida-ne’e responsabilidade sivil decorrente krime iha forma indemnizasaun sivil no daruak (ii) iha kanselamentu iha rejistu kriminál ba kondenasaun kona-ba a qual recaiu indultu.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes





