PN sei prepara kalendáriu ba debate proposta OJE 2024

DILI, 23 novembru (TATOLI)—Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, hateten Parlamentu Nasionál (PN0 sei prepara kalendáriu ba debate proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024.
Notísia Relevante: Governu submete proposta OJE 2024 ba PN debate ho karáter urjénsia
“Kona-ba submisaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE), ami tenke prepara nia kalendáriu audiénsia públika. Ami prepara relatóriu, nune’e tama ba debate iha jeneralidade no espesialidade molok atu aprova Orsamentu Jerál Estadu iha Parlamentu, ne’ebé iha nia prosesu,” Prezidente Parlamentu Nasionál ne’e hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, kinta ne’e.
Mezmu nune’e, Prezidente PN ne’e seidauk fó sai kalendáriu bainhira mak hahú tama ba audiénsia públika no debate, tanba sei iha faze preprasaun.
Enkuantu, iha 23 novembru 2023 ne’e, Governu liuhosi Ministériu Finansa, aprezenta ona proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 ho montante biliaun $1,95 ba Parlamentu Nasionál (PN) ho debate karáter urjénsia.
Proposta-lei OJE ne’e aprezenta hosi Ministra Finansa, Santina Cardoso, no akompaña hosi Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa no Vise Ministra Finansa, ne’ebé simu direta hosi Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, akompañadu mós hosi kompozisaun meza PN iha uma fukun PN.
“Ohin, Governu hatama proposta lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 nian, ho nune’e Governu pasa ona mai Parlamentu atu bele hein depois Parlamentu sei halo nia oráriu atu bele iha diskusaun liután,” Ministra Finansa, Santina Cardoso, hateten ba jornalista sira hafoin submete proposta OJE 2024 iha PN.
Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa, hateten em prinsípiu Governu liuhosi Primeiru-Ministru justifika sobre komprimentu lei submisaun proposta orsamentu ne’e, tanba Governu foun tuir lei iha fulan lima, entaun konta hosi 01 jullu, entaun tuir loloos Governu hatama iha 01 dezembru, maibé hatama sedu tiha iha 23 novembru.
Entaun kumpre sedu liu tiha tuir akordu ho Lei Enkuadramentu Orsamentál (LEO) nian, entaun Guvernu esplika iha nota esplikativu Primeiru-Ministru nian ne’ebé submete mai ho konsiderasaun ba sirkunstánsia tempu tanba presiza orsamentu antes tinan foun OJE 2024 bele aprova ona, tanba labele tama fali ho rejime duodésimu iha janeiru.
Ida-ne’e mak Governu justifika no agora espera Parlamentu Nasionál halo leitura ba nota justifikativu ne’ebé Primeiru-Ministru aprezenta iha karta akompañamentu submisaun proposta OJE 2024 mai PN.
“Kuandu lee konteúdu hosi karta Primeiru-Ministru nian, temi ida-ne’e katak (debate ho karáter urjénsia) se bele adianta lais liu di’ak-liu, hodi ita labele tama fali ba rejime duodésimu iha janeiru. Maibé, ne’e nafatin Parlamentu mak soberanu sira mak sei deside hodi halo interpretasaun ba nota justifikativu ne’ebé Primeiru-Ministru aprezenta,” nia hateten.
Antes ne’e, 21 novembru 2023 ne’e, Konsellu Ministru hala’o sorumutu iha Palásiu Governu no aprova ona projetu Proposta-Lei Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba tinan 2024, ne’ebé aprezenta hosi Ministra Finansa, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, ho valór totál konsolidadu biliaun $1,95 ba Administrasaun Sentrál, RAEOA no Seguransa Sosiál, sein Fundu Rezerva Seguransa Sosiál.
Valór ida-ne’e inklui dotasaun millaun rihun $1,83 ba administrasaun sentrál no millaun $60 uza ba RAEOA.
Hosi montante totál despeza ne’ebé prevee ba Administrasaun Sentrál no RAEOA, millaun $468,8 uza ba saláriu no vensimentu, millaun $386,3 ba bens no servisu, millaun $589,7 ba transferénsia públika, millaun $34,2 ba kapitál menór no millaun $411 ba kapitál dezenvolvimentu.
Orsamentu Seguransa Sosiál, inklui Fundu Rezerva Seguransa Sosiál, iha montante millaun $347,6.
Presiza nota katak OJE tinan 2024 prevee ho valór millaun $788,2 ba asuntu ekonómiku, millaun $467,1 ba protesaun sosiál, millaun $140,9 ba edukasaun, millaun $66,2 ba saúde no millaun $45,2 ba abitasaun no infraestrutura koletiva.
Antes ne’e mós, Prezidente Komisaun C trata asuntu Finansa Públika iha Parlamentu Nasionál (PN), Deputada Cedelizia dos Santos, prefere IX Governu konstituisionál bele submete proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 mai PN debate ho karáter urjénsia.
Nia hateten, tuir kalendáriu Governu nian atu submete proposta OJE 2024 mai PN iha novembru 2023, ida-ne’e la kontra lei Orsamentu Retifikativu (OR) 2023 prevista katak, la’ós Governu tenke submete iha tinan inísiu governasaun no 15 outubru tuir lei enkuadramentu orsamentu, maibé fulan lima konta hosi sira toma pose 01 jullu.
“Entaun, bainhira sira submete mai Parlamentu iha 24 novembru kumpre hela lei, agora tempu to’o ka lae. Parlamentu seidauk hatene pedidu ne’ebé mak Governu hatama ne’e ho pedidu urjénsia ou normál, se pedidu urjénsia entaun iha tempu loron 30 ne’e konta hosi 24 novembru,” nia hateten.
Nia dehan, komisaun C halo ona kalendáriu tentativa, se pedidu urjénsia bele to’o iha 20 dezembru bele submete ona ba Prezidente Repúblika halo promulgasaun, signifika iha 01 janeiru 2024 ita la presiza uza osan duodésimu.
Maibé karik pedidu debate mai ho karáter normál tuir rejimentu PN tenke uza loron 45, entaun nia iha impaktu ba diskusaun bele to’o jeneralidade iha janeiru 2024 no posibilidade sei uza rejime duodésimu.
“Tanba ne’e mak ami fiar, laiha problema Governu ne’e foun, nia bele hatama ho pedidu urjénsia no Parlamentu sei jere kalendáriu to’o hela komisaun C nian kobre hela tempu sira-ne’e,” nia hateten.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

