DILI, 29 novembru 2023 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN) aprova ona kalendáriu, kinta (30 novembru 2023) aban, Parlamentu Nasionál no Governu hahú halo audiénsia públika ba proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024.
“Ohin, aprova ona kalendáriu ka data fiksu audiénsia públiku hahú aban 30 novembru, no audiénsia ne’e ba loron haat de’it. No, ohin kedas submete ba Prezidente Parlamentu no orsida Prezidente haruka ba Primeiru-Ministru, nune’e distribui ba ministru sira tanba tempu Governu mós kompreende mai ho pedidu urjénsia,” Prezidente Komisaun C trata asuntu Finansa Públika, Deputada Cedelizia dos Santos, hateten ba jornalista sira hafoin reuniaun iha sala konferénsia PN, kuarta ne’e.
Nune’e, ohin, Prezidente Parlamentu Nasionál (PN) konvoka enkontru ho Prezidente Komisaun sira hodi ko’alia kona-ba kalendáriu refere ne’ebé hetan ona aprovasaun.
Tanba ho pedidu urjénsia, komisaun sira sei hala’o audiénsia públika konjunta ho liña ministériu no entidade relevante sira-ne’ebé kalendáriu fiksa ona.
“Hanesan aban, ami komisaun C hala’o audiénsia ho Vise Primeiru-Ministru ne’ebé haree ba asuntu Turizmu no Ambiente, RAEOA, Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Ministériu Finansa ho Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL),” nia hateten.
Hare ba tempu badak liu, komisaun C mós halo pedidu por eskritu ba Konsellu Konsultivu Fundu Petrolífeiru (KKFP), Lao Hamutuk hodi sira mós hatama paresér eskritu inklui grupu feto Parlamentár.
Debate jeneralidade 12-13 dezembru no espesialidade 14-21 dezembru
Prezidente Komisaun C ne’e informa, debate ba proposta-lei OJE 2024 iha faze jeneralidade durante loron rua 12-13 novembru no faze espesialidade durante loron lima hahú iha 14 dezembru no iha 21 dezembru envia ona ba Prezidente Repúblika hodi hetan promulgasaun.
Enkuantu, liuhosi reuniaun plenária iha loron 27 novembru, PN aprova deliberasaun prosesu debate urjénsia ba proposta-lei OJE 2024 ho votu a-favór 39, kontra 20 no abstensaun rua (2).
Antes ne’e, iha loron 23 fulan novembru Governu liuhosi Ministériu Finansa, aprezenta ona proposta-lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 ho montante biliaun $1,95 ba Parlamentu Nasionál (PN) ho debate karáter urjénsia.
Proposta-lei OJE ne’e aprezenta hosi Ministra Finansa, Santina Cardoso, no akompañadu hosi Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa no Vise Ministra Finansa, ne’ebé simu direta hosi Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, akompaña mós hosi kompozisaun meza PN iha uma fukun PN.
“Ohin, Governu hatama proposta lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 nian, ho nune’e Governu pasa ona mai Parlamentu atu bele hein depois Parlamentu sei halo nia oráriu atu bele iha diskusaun liután,” Ministra Finansa hateten ba jornalista sira hafoin submete proposta OJE 2024 iha PN.
Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa, hateten em prinsípiu Governu liuhosi Primeiru-Ministru justifika sobre komprimentu lei submisaun proposta orsamentu ne’e, tanba Governu foun tuir lei iha fulan lima, konta hosi 01 jullu, entaun tuir loloos Governu hatama iha 01 dezembru, maibé hatama sedu tiha iha 23 novembru.
Entaun kumpre sedu liu tiha tuir akordu ho Lei Enkuadramentu Orsamentál (LEO) nian, nune’e Governu esplika iha nota esplikativu Primeiru-Ministru nian ne’ebé submete mai ho konsiderasaun ba sirkunstánsia tempu tanba presiza orsamentu entaun antes ano novo ne’e OJE 2024 bele aprova ona, tanba labele tama fali ho rejime duodésimu iha janeiru.
Ida-ne’e mak Governu justifika no agora espera Parlamentu Nasionál halo leitura ba nota justifikativu ne’ebé Primeiru-Ministru aprezenta iha karta akompañamentu submisaun proposta OJE 2024 mai PN.
“Kuandu lee konteúdu hosi karta Primeiru-Ministru nian, temi ida-ne’e katak (debate ho karáter urjénsia) se bele adianta lais liu di’ak-liu, hodi ita labele tama fali ba rejime duodésimu iha janeiru. Maibé, ne’e nafatin Parlamentu mak soberanu sira mak sei deside hodi halo interpretasaun ba nota justifikativu ne’ebé Primeiru-Ministru aprezenta,” nia hateten.
Antes ne’e, 21 novembru ne’e, Konsellu Ministru hala’o sorumutuk iha Palásiu Governu no aprova ona projetu Proposta-Lei Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba tinan 2024, ne’ebé aprezenta hosi Ministra Finansa, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, ho valór totál konsolidadu biliaun $1,95 ba Administrasaun Sentrál, RAEOA no Seguransa Sosiál, sein Fundu Rezerva Seguransa Sosiál.
Valór ida-ne’e inklui dotasaun millaun rihun $1,83 ba administrasaun sentrál no millaun $60 uza ba RAEOA.
Hosi montante totál despeza ne’ebé prevee ba Administrasaun Sentrál no RAEOA, millaun $468,8 uza ba saláriu no vensimentu, millaun $386,3 ba bens no servisu, millaun $589,7 ba transferénsia públika, millaun $34,2 ba kapitál menór no millaun $411 ba kapitál dezenvolvimentu.
Orsamentu Seguransa Sosiál, inklui Fundu Rezerva Seguransa Sosiál, iha montante millaun $347,6.
Presiza nota katak OJE tinan 2024 prevee ho valór millaun $788,2 ba asuntu ekonómiku, millaun $467,1 ba protesaun sosiál, millaun $140,9 ba edukasaun, millaun $66,2 ba saúde no millaun $45,2 ba abitasaun no infraestrutura koletiva.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes




