Top

BCTL hato’o pontu tolu ba proposta OJE 2024

Governadór BCTL foun, Helder Lopes. Foto Tatoli/António Daciparu

DILI, 05 dezembru 2024 (TATOLI)—Governadór Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL), Helder Lopes, hateten iha audiénsia públika ne’e nia parte hato’o pontu tolu ba prospota Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024.

“Ita ko’alia kona-ba orsamentu ne’e polítika fiskál ida-ne’e kompeténsia Governu nian, ne’e Banku Sentrál sei fó ninia pontu de vista hosi proposta OJE 2024 ne’ebé tama ona. No, ha’u sei halo kobertura ba asuntu tolu mak primeiru finansiamentu ba OJE, segundu mak indikadór ba setór finanseiru no terseiru implikasaun OJE ba ita-nia ekonomia,” nia hateten liuhosi audiénsia públika konjunta ho komisaun espesializada sira iha Parlamentu Nasionál kona-ba proposta OJE 2024 iha sala plenária PN, tersa ne’e.

Bainhira hare ba proposta OJE 2024 ne’ebé Governu submete ba Parlamentu Nasionál ninia distribuisaun tuir setór sira-ne’ebé define iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) no dokumentu hatudu katak, osan barak liu aloka ba kapitál sosiál no uitoan mak aloka ba dezenvolvimentu ekonómiku.

Ezemplu, nia dehan, kapitál sosiál hosi totál orsamentu ne’ebé propoin Governu prevee atu gasta millaun $631, enkuadramentu instituisionál millaun $585, dezenvolvimentu infraestrutura millaun $549, dezenvolvimentu ekonómiku millaun $22.

Pontu dahuluk ne’ebé BCTL hakarak toka fó ninia pontu de vista iha ne’e mak fonte finansiamentu OJE, hare ba sinteze ne’ebé Ministériu Finansa prepara nu’udar parte dokumentu OJE 2024 nian, iha ne’eba repvista ba 2024 liuhosi proposta orsamentu ne’ebé submete ona Governu sei foti rendimentu sustentável estimadu (RSE) hosi fundu petróleu hamutuk millaun $522.1 no sei foti mós esesu levantamentu ka liu RSE hamutuk millaun $855.5.

“Hosi pontu de vista BCTL nian sustentabilidade fundu mina-rai ne’e importante atu asegura sustentabilidade fiskál no estabilidade makro ekonómika Timor-Leste (TL) nian ba mediu no longu prazu. Tanba ne’e, hafoin BCTL halo analiza ba proposta OJE 2024 mai ho hanoin haat, ba hafoin dahuluk mak ita presiza kontrola despeza iha mekanizmu kontrola nivel despeza hodi ita bele asegura buat ne’ebé ita gasta iha nível sustentabilidade no presiza halo prioritizasaun ba programa ne’ebé mak atu finansia rasionalizasaun despeza ne’ebé Governu ho PN presiza konsidera,” nia hateten.

Daruak, hasa’e reseita doméstika importante ida-ne’e sai alternativa ba ita-nia despeza nune’e hamenus osan ne’ebé foti hosi fundu mina-rai, hodi bele asegura sustentabilidade fundu.

Klaru, hasa’e reseita doméstika Ministériu Finansa presiza halo reforma iha área tributária ne’ebé orienta oinsá kolleta reseita barak liután, maibé mós labele kria distorsaun iha ekonomia tanba ekonomia mak hamosu reseita, enkuantu hasa’e impostu makaas mak ema la mai halo investimentu no la selu impostu ikus mai objetivu ne’e sei la atinje.

Datoluk, presiza konsidera atu asesu ba fonte finansiamentu baratu, katak atu finansia despeza kada tinan ne’e klaru depende ba fonte reseita ne’ebé mai hosi impostu no fundu mina-rai. Maibé iha merkadu finanseiru iha mós fonte finansiamentu ne’ebé iha oferese tantu hosi instituisaun finanseira sira, no liuhosi multilateral no bilateral ne’ebé Governu bele haree. Enkuantu ida-ne’e ho alternativa di’ak-liu bele mobiliza finansia despeza bele konsidera aspeitu ida-ne’e.

“Tanba prinsípiu ida atu asegura sustentabilidade fundu mina-rai ne’e normalmente hanesan tuir pontu de vista BCTL ninia se bele ita uza ita-nia fundu ne’e iha depois hodi ba fali uza osan ne’ebé baratu ne’ebé finansia ita-nia nesesidade. Ezemplu konkretu ida, iha setór finanseiru lori ba kontextu makro Estadu nian, ita fundu sei iha. Agora ita ba ko’alia ho instituisaun finanseira tantu multilateral no bilateral iha nível internasionál sira sei haree ita sei iha kbiit atu selu, sira bele fó osan ne’ebé ho funan baratu tanba sira hatene katak ita iha fundu atu selu,” nia hateten.

Tanba ne’e mak rekursu sira-ne’e ho ita bele asesu iha merkadu finanseiru hanoin ida-ne’e opsaun ne’ebé Governu bele konsidera liuliu tenke halo komparasaun, enkuantu osan ne’e mak ba asesu hodi finansia despeza selu ninia funan ne’e menus liu kompara ho retornu investimentu ne’ebé atu hetan hosi fundu mina-rai di’ak-liu ba mobiliza osan sira-ne’ebé baratu.

Timor-Leste hanesan nasaun tama iha Least Development Country (LDS) iha mekanizmu finansiamentu barak mak instituisaun finanseiru internasionál sira sempre oferese inprestimentu baratu ho nia funan menus hosi 3%.

Governandór BCTL ne’ e hateten, pontu tuir mai liga kona-ba sustentabilidade fiskál mak tenke masimiza retornu investimentu mak prinsípiu rua ne’ebé investor sira sempre opta bainhira halo investimentu iha merkadu finanseira inklui nu’udar Estadu TL iha fundu biliaun $17.5.

“Iha buat rua ema sempre opta mak ita kuandu investe se bele orienta ba mediu to’o longu prazu no ita sosa instrumentu finanseiru sira ho baratu no faan karun para ita hetan retornu. Agora atu masimiza retornu, prinsípiu ne’e mak ita tenke opta ne’ebé agora daudaun iha. No, polítika ne’ebé Governu hamutuk ho BCTL nu’udar operasionál ba investimentu fundu mina-rai agora daudaun opta mak ita fahe tiha ita-nia karteira investimentu ne’e ba tolu hanesan kartera likides, kartera kresimentu no kartera alternative,” nia esplika.

Iha parte seluk, indikadór setór finanseiru ne’ebé bainhira ko’alia kona-ba OJE mak ko’alia despeza públika ninia efeitu ba dezenvolvimentu jerál maibé presiza nota iha nasaun ida sirkulasaun finanseira ne’e la’ós despeza públika de’it maibé finansiamentu orsamentu hosi setór privadu mós.

Nu’udar Estadu, presiza hare oinsá mak mobiliza rekursu privadu hodi komplementa despeza públika hodi fó efeitu ba dezenvolvimentu jerál liuliu dezenvolvimentu ekonomia.

“Tanba ne’e, ha’u hakarak partila kona-ba osan hosi setór privadu nian ka hosi ita sira-ne’e, ne’ebé agora daudaun iha banku ne’ebé balun kanaliza ona ba ekonomia no balun seidauk. Likides iha banku komersiál hamutuk biliaun $1.7, katak ita-nia osan sira, ita depozita iha banku, boot-liu fali ita-nia ekonomia tanba ita-nia ekonomia se la sala 1.5 itál,” nia dehan.

Hosi likides biliaun $1.7 ne’e foin kanaliza ba ekonomia liuhosi kréditu millaun $417 no restu tanba TL nia ekonomia la konsege absorve instituisaun finanseira sira tenke tau ka investe ida ne’e iha rai-li’ur kuaze biliaun $1.4.

Nia hateten, nu’udar Estadu presiza tau hanoin hamutuk bele mobiliza la’ós totál hosi biliaun $1.4 maibé metade ne’ebé seidauk kanaliza ba ekonomia, ezemplu foti metade mak millaun $70 hodi komplementa Governu nia proposta orsamentu ida-ne’e TL nia ekonomia bele hetan sirkulasaun orsamentál hamutuk besik biliaun $3 iha tinan oin.

Maibé, atu halo osan ne’e bele sirkula ba TL nia ekonomia iha buat barak tantu BCTL no Governu, PN presiza serbisu hamutuk tanba osan ne’e privadu ema atu tau iha TL nia ekonomia presiza seguransa no banku sira mós presiza seguru.

Nune’e mós presiza iha atividade emprendedorizmu, ohin investimentu hosi setór privadu ne’ebé halo demanda ba osan ne’ebé tur hela iha banku, se lae TL bele halo reforma estruturadu barak maibé negósiu no investimentu laiha, sira labele halo demanda ba osan ne’ebé iha banku no banku nafatin labele kanaliza osan ba TL nia ekonomia.

Iha parte seluk, Governadór BCTL ne’e hakarak partila mós implikasaun OJE ba TL nia ekonomia, ne’ebé haree ba programa IX Governu nian ba tinan lima, iha ne’eba trasa alvu ba kresimentu ekonomiku 5% kada tinan no durante tinan lima media kresimentu ekonómiku ne’e 5%, signifika TL halo oinsá bele atinje ho despeza ne’ebé mak hosi OJE no mós setór privadu.

BCTL nia pontu de vista ne’e alvu ne’ebé Governu trasa ona, atu atinje ida-ne’e sustentável no nu’udar nasaun atu halo tranzisaun ba TL nia ekonomia hosi ekonomia ne’ebé domina hosi despeza públika ba ekonomia ne’ebé sustenta ho setór privadu, entaun alokasaun orsamentu ba setór produtivu importante.

“Tuir ami-nia hanoin, kuandu ita dada osan hosi fundu mina-rai atu tau iha despeza Estadu ninian, investimentu rua ne’ebé Governu no Parlamentu karik presiza konsidera. Primeiru, investimentu iha rekursu umanu. Segundu, investimentu iha infraestrutura, ne’ebé ita hare ba alokasaun orsamentu. Ezemplu, ba kapitál sosiál, Governu aloka millaun $631 espera ida-ne’e investimentu ba rekursu umanu iha laran ona, tantu infraestrutura rasik Governu iha ninia orsamentu propoin millaun $549,” nia dehan.

Iha parte seluk, nia hato’o mós kona-ba implikasaun orsamentu ba inflasaun, hanesan TL nia ekonomia tuir dadus ne’ebé BCTL rekoilla ne’e sei konsumtivu katak depeza ba konsumu no TL nia ekonomia seidauk sustenta ho investimentu ne’e.

Signifika despeza Governu nian sei kontribui ba kresimentu ekonomia, maibé ba ekonomia ne’ebé sustenta despeza konsumtiva ida-ne’e ninia sustentabilidade ladun dura.

Tanba ne’e pontu de vista BCTL nian liuhosi audénsia públika ba proposta OJE 2024 ne’e hanoin bele tau nafatin iha despeza konsumtiva, maibé konsidera halo oinsá ida-ne’e maneira tranzisaun atu ekonomia ne’ebé sustenta ekonomia ho investimentu públiku no privadu.

“Agora ida-ne’e liga ba inflasaun halo nusa, estudu ne’ebé BCTL halo hamutuk ho FMI. Foin daudaun, ita tuur diskute hamutuk ho FMI, inflasaun ba tinan ne’e hanesan bazea ba dokumentu hosi Ministériu Finansa nian katak liu 8.3%. Inflasaun sae tanba ita ninia maneira atu sukat inflasaun ne’e ita tau todan barak liu iha sasán konsumtiva nian liuliu foos sira-ne’e. Entaun, kuandu iha mudansa presu foos makas ne’e afeta kedas ba taxa inflasaun,” nia hateten.

Iha estudu ne’ebé BCTL ho FMI halo iha tinan oin hatudu bele sasán ninia folin sira iha indikasaun sei tun, tanba produsaun bele aumenta no iha konesaun kadeia valór internasionál, ne’e FMI mak hato’o. Enkuantu ne’e mak akontese konesaun no produsaun aumenta bainhira sosa foos iha rai-li’ur tun bele kontribui folin foos ne’ebé ita faan iha rai-laran.

Bainhira sei uza osan dolar ne’e, Timor-Leste seidauk bele utiliza polítika monetáriu hodi kontrola inflasaun tanba Timor-Leste seidauk iha moeda rasik.

Aleinde ne’e, nia dehan, implikasaun orsamentu ba kriasaun empregu dadus hosi peskiza forsa traballu hatudu TL partisipasaun iha mínimu tebes signifika menus hosi 30%, katak maske TL maiória populasaun joven konsidera idade produtivu, nune’e presiza halo analiza hodi hatene  tanba sa sira la tama ba merkadu serbisu, serake serbisu mak laiha ka sira laiha formasaun ou eskola nune’e bele rezolve problema sistémiku kona-ba dezempregu.

“Tanba ne’e, pontu de vista BCTL orsamentu sira-ne’ebé aloka se bele fó efeitu ba kriasaun empregu tantu empregu temporáriu no longu prazu, maibé ita tenke konsistente halo reforma,” nia dehan.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!