iklan

DILI, HEADLINE

Esforsu manan dezafiu, orasaun no biblia mak sai Julio nia forsa

Esforsu manan dezafiu, orasaun no biblia mak sai Julio nia forsa

Julio da Cruz Monteiro,

Bainhira ema sira haree ó ladi’ak, sira foti fatuk tuda ó lalika foti fatuk ne’e tuda hasoru nia, maibé halibur fatuk hirak ne’e to’o barak harii fali uma ida ba ó hela. Bainhira nia haree, nia rasik sei arrepende tanba fatuk iha valór boot la’ós tuda de’it ema seluk..”

 DILI, 06 fevereiru 2024 (TATOLI) –Fa’an Biblia, Tersu, tama sai Dili laran, ema baku ha’u to’o valeta ku’ak.

Deklarasaun ida ne’e hato’o husi Julio da Cruz Monteiro, hodi haktuir nia esperiénsia moruk balun, hodi buka realiza mehi atu sai Amu (Nai-lulik) ka profesór.

“Sira dehan ha’u fa’an fali Maromak, maibé ita-nia intensaun ne’e la’ós hanesan ne’e, hakarak atu buka moris,” Julio haktuir ho neon-susar no matan-been, hodi hanoin hikas memória pasada sira ne’ebé liu ona, ba Tatoli, iha Ulmera, Liquiça, foin lalais ne’e.

La’ós ne’e de’it, tuir Julio, iha dalan naruk atu realiza nia mehi atu sai padre no profesór; iha terus no susar oioin ne’ebé mak nia hasoru iha nia moris. Soe hela família iha rai moris fatin tan hakarak aprende no estuda. Hela ho família no ema barak. Hela mesak la iha hahán no osan. Sai ajudante-badaen, seguransa, agrikultór, no seluktan.

“Tuur iha banku primária sei hela hamutuk ho pai ho mãe, maibé to’o ona iha pre-sekundáriu tanba distánsia eskola dook ha’u tenke muda hosi Atsabe mai hela iha Nasuta, Postu administrativu Bazartete, Munisípiu Liquiça ba eskola fali iha parte Railaco tanba distánsia ne’ebé ladun dook,” Atsabe-oan ne’e haktuir.

“Dalabarak liu ha’u la’o ain, tuir dalan hamlaha, ha’u han de’it goiabas, hemu de’it bee hodi tahan ha’u-nia moris tanba laiha osan hola dosi,” mane ho tinan 34 ne’e haktuir ho matan-been iha Ulmera Liquiça.

Alende ne’e, tuir Julio, dalabalun hili de’it dosi-rohan ka pedasuk ne’ebé ema soe iha dalan, hodi hakbiit aan, la’o hakat duni nia mehi; primeiru hakarak sai padre, segundu hakarak sai profesór.

Bainhira ramata estudu iha Pré-sekundáriu iha Railaco, Ermera, deside kontinua estudu sekundáriu iha Dili.

Iha kapitál, fatin urbana, Julio haktuir, hela ho nia tian; iha ne’ebé la’ós de’it nia mesak maibé família barak mak nia oan mak hela hamutuk hodi eskola. Tan ne’e, hahán la natoon ba sira nune’e moras estomagu kona nia tanba han dala ida de’it kada loron no dalabarak hemu de’it bee.

Konsekuénsia husi ne’e, Julio hateten, nia konsentrasaun ba estudu menus no nia valór 27 de’it bainhira ramata ensinu sekundáriu iha tinan 2011. Nune’e, dalan asesu ba Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) la iha. Katak, nia labele kontinua nia estudu iha ensinu públiku ne’e tanba notas la to’o tuir kritéria ne’ebé mak iha.

Matan-been nakonu prontu simu realidade. Mehi atu sai profesór mós komesa lakon neineik.

Nia hatutan, nia deside sai hosi nia tian sira iha Comoro hodi ba hela fali ho ema seluk, oinsá atu buka dalan foun oioin atu bele realiza mehi.

Iha tempu ne’ebá, hela ho kolega sira iha Gruta Comoro (Gruta Avé Maria, Golgota) nia leten. Bainhira hela iha ne’ebá, moris sai terus liutan tanba laiha osan, laiha servisu; kalan loron han de’it du’ut-fuik no ai-kasi nia funan mean maske lanu to’o muta maibé kontinua simu tanba la iha buat seluk. Buat hotu la’o tuir nia tempu.

Iha tinan 2012, foti desizaun ba tuir formasaun iha ESTVZ Comoro iha área Administrasaun Públika durante tinan ida aprende oinsá mak utiliza komputadór.

Tanba hatudu progresu di’ak durante formasaun, Sekretáriu Estadu Formasaun Profesionál no Empregu (SEFOPE) tau-matan, selu on the job training (aprende ho serbisu) hodi hanorin iha sentru formasaun ne’e durante fulan neen maibé seidauk seguru atu garante futuru no deside sai.

Bainhira sai hosi sentru formasaun ESTVZ Comoro, Julio konta tuir tan katak deside ba konkorre vaga iha Telkomsel, empreza telekomunikasaun Indonézia iha Timor-Leste, konsege liu no servisu iha ne’ebá.

Iha Telkomsel, kada loron, servisu mak fa’an sasán Telkomsel nian hanesan Simcard, halo promosaun no seluktan. Durante servisu, kompaña ejize tenke lori motor hatene maibé tanba la hatene kondús motorizada, na’in ba kompaña tenke hasai maske foin servisu fulan rua resin. Todan ida liu, ida mai tan.

Tuirmai, iha tinan 2014-2015, hetan kolega sira ne’ebé eskola hamutuk, komesa susesu hotu ona, Julio haktuir, aumenta halo nia hanoin barak liutan.

Iha tinan 2015, mehi hakarak sai Nai-lulik hodi servi de’it Santa Kreda, nafatin metin iha fuan no kakutak. Maibé iha tinan ne’e nia klaran, deside harii tiha uma-kain. Mehi sai profesór, sai Nai-lulik, la sai ona realidade.

Basá, Julio dehan, nia ho nia parseria Estela Castro, moris ona “ai-funan domin” nian, oan primeira, Glosantria Maria Jueste da Cruz, inklui, Deosantri Castro Jueste da Cruz, oan daruak. Moris foun, dezafiu foun.

Entre mehi sira ne’ebé la realiza, sai profesór mak nu’udar esperansa ikus. Maibé, problema mak oinsá atu bele kaer-toman mehi ida ne’e. Iha fé no orasaun de’it mak sai nu’udar alternativu ikus hamutuk ho sakrifísiu no esforsu sira.

Iha susar no terus oioin maibé moris kontinua ba oin, nune’e Julio hatutan, iha tinan 2016, tanba la moris mesak ona – iha feen, iha oan, haknaar aan hanesan ajudante badaen-sira hodi halo ema nia uma iha sidade Dili. Maibé, tanba serbisu ne’e todan, la permite ba nia kondisaun fízika, nune’e deside para iha serbisu ida ne’e.

Sasidik ida liu, sasidik ida mai. Kaben mós gravida. Hanesan fiar na’in, nafatin halo orasaun no iha esperansa ba moris.

La kle’ur hetan konfiansa husi ema balun – kontratu, fa’an etu-falun iha Merkadu Taibesi, Dili. Bainhira fa’an etu-falun hamutuk 25, ema nian 20, lima, Julio nian.

“Bainhira ha’u fa’an nasi bungkus iha ema barak mak trata ha’u. Balun mai deve tiha ha’u, husu sira baku ha’u. Ha’u laiha kbiit hasoru sira no ikus ema-na’in la fó ona ha’u atu fa’an. Entaun, ha’u hasoru fali ema ida kontratu ho ha’u atu fa’an fali Biblia, Tersu, tama sai Dili laran ema baku ha’u tama to’o valeta ku’ak. Sira dehan ha’u fa’an fali Maromak, maibé ita-nia intensaun ne’e la’ós hanesan ne’e, hakarak atu buka moris. Maibé, ema ida kontratu ho ha’u ne’e selu laloos, ha’u tenke deside lakohi fa’an tan,” nia haktuir.

Moris hetok sai todan, iha tinan 2017, Julio rekorda, ho parseira deside fila ba Atsabe. Rai moris-fatin. Bainhira iha Atsabe, nia hetan fiar hosi eskola pré-sekundáriu ida iha Atsabe hodi hanorin estudante sira iha lian inglés.

Maibé tanba voluntáriu no la garantia ba moris família, tinan ida de’it husik vida profesór maske ida ne’e hanesan mehi nanis ida.

Ba Maromak la iha buat ida mak imposível. Tanba ne’e, Julio hanoin-hikas katak iha tinan 2018, bainhira iha Dili, husi esforsu no orasaun ne’ebé halo no hato’o, hasoru ema laran luak ida ho naran Joel, nia pronto ajuda iha kualker situasaun no kondisaun moris saida de’it.

Joel hanesan grasa ida haraik husik Maromak, oinsá bele salva dezafiu moris ne’ebé hasoru durante tempu naruk.

“Ha’u komesa hasoru ona maun ida naran Joel. Nia ema ne’ebé laran-luak tebes. Ha’u konta buat hotu ne’ebé ha’u hasoru iha moris ne’e ho matan-been ba nia. Nia laran monu kedan hodi foti desizaun, ajuda nia osan no ai-han ba ami. Maibé, ha’u mós hakas aan buka servisu,” nia haktuir.

Julio dehan, iha tinan 2018 konsege hetan servisu; sai nu’udar seguransa iha kompaña Gardamor iha Dom Bosco Comoro, Dili.

“Sai seguransa Gardamor ne’e ha’u lori osan mak mai sosa $200 hodi sosa lokasi (fatin) iha Dom Bosco, Comoro. Afinál, kontratu Gardamor ho Dom Bosco atu termina ona, ha’u sosa tiha, servisu la to’o fulan lima kontratu ramata. Ida ne’e fó todan tan mai ha’u no ha’u lakon ona esperansa hodi deside mai hela iha Ulmera ho ama-ki’ik sira halo to’os moris hanesan ona agrikultór,” nia konta.

Tuir Julio, alende Joel laran-luak ne’ebé ajuda ona hasoru tan Australiana ida no sai kolega di’ak. Nia naran Chatarina. Nia di’ak tebes no prontu fó tulun.

Hosi grasa Maromak nian ne’ebé haraik liuhusi ba ema na’in rua – Joel no Chatarina, hahú neineik muda moris. Maibé, hanesan xefe família, la depende de’it ba sira-nia tulun. Nune’e, ho família ki’ik – feen ho oan na’in rua, muda ba hela iha Ulmera, Munisípiu Liquiça, halo to’os nu’udar agrikultór hodi sustenta nesesidade família uma-laran.

Alende halo to’os, haki’ak mós animál, entre tinan 2019-2020, tanba la iha tan ona dalan seluk atu kontinua nia mehi sai profesór.

 

‘Lalika preokupa ho loron aban’

Tekiteki, hanesan udan-been tuun iha bai-loron, Julio ko’alia tuir, iha tinan 2020, iha fulan janeiru bainhira iha hela to’os-laran tesi ai atu ba fa’an, hetan kontaktu ida husi belun Chatarina, Australiana.

Bainhira telefone, nia husu, “hakarak ou lae atu eskola fali”, ho laran susar, husu Chatarina atu fó tempu atu deside no konsulta ho parseira.

“Ha’u atu foti desizaun ba eskola ne’e ha’u hanoin barak los tanba ha’u iha ona ferikoan ho oan. Maibé sei hanoin hela mosu ona iha ha’u-nia kakutak ho biblia nia hakerek dehan, ‘Lalika preokupa ho ó-nia moris loron aban’ (Mateus, 6:34); ó atu han saida no hemu saida? Ida ne’e mak motiva ha’u foti desizaun hodi ba kontinua eskola. Entaun, ha’u la ta’uk. Ha’u simu desizaun hotu no ha’u deside hatan atu eskola fali iha Universidade Katólika São João de Brito (ISJB), Casait,” nia hateten.

Julio akresenta, desizaun la foti mesak maibé konfirma mós ho nia kaben. Nia konta tuir, bainhira konfirma, nia parseria hateten ba nia nune’e, “Prontu apoiu ó iha situasaun saida de’it, atu hasoru terus no susar mós ha’u nafatin hamutuk ho ó hodi enfrenta situasaun ne’e”.

Iha la’en ida nia susesu tanba feen ne’ebé mak extra-ordináriu. Fraze komún ida ne’ebé mak refleta ba realidade ida. Tanba ho kompromisu ne’e, tuir Julio, komesa eskola ona no Australiana ne’e mak selu nia eskola no haree buat hotu kona-ba eskola nian, nune’e Joel mós sempre fó apoiu ba Julio iha nia prosesu estudu la atividade akadémika hotu.

Chatarina no Joel, ba Julio nu’udar ‘eroi’ no grasa ne’ebé hetan husi Maromak liuhusi nia orasaun, maske neineik no lori tempu.

Julio hakle’an, nia ho nia kaben la depende de’it ba apoiu husi ema laran-luak sira ne’e maibé nafatin halo to’os, kuda batar no ai-farina hodi sustenta sira-nia moris no tesi ai-maran fa’an iha estrada atu buka nafatin osan-rahun ba sira-nia nesesidade. Halakan nafatin ahi-matan dapur nian.

 

Dezafiu bainhira eskola

Iha prosesu aprendizajen iha ISJB, Julio haktuir, dezafiu ne’ebé hetan mak seidauk iha liña eletrisidade iha fatin ne’ebé mak nia hela bá. Nune’e, iha durante 2020 to’o 2021, kauza husi Pandemia Globál Covid-19, atividade eskola hotu via online tanba ne’e la partisipa másima, razaun la iha eletrisidade atu karrega bateria telefone no mós laptop.

Konsukuénsia husi ne’e valór akadémiku tuun kompara ho maluk universitáriu seluk ne’ebé iha fasilidade sufisiente atu estuda ka tuir aula ho virtuál.

Tanba ne’e, deside muda fali hela-fatin hosi fatin ne’ebé laiha eletrisidade ba fali iha Casait, aluga uma kiik-oan ida ne’ebé didin ho triplek nia leten tau de’it tali-tahan, hamutuk ho família, hodi hela ho objetivu atu bele asesu liña eletrisidade.

Bainhira muda ona hela-fatin, valór komesa sa’e maka’as tan tuir ona aula ho másimu.

Alende ida ne’e, Julio konta tuir, durante eskola tinan haat, maibé iha tinan tolu tenke la’o ain ho kilometru lima-resin. La kestiona tanba hakarak realiza duni mehi antes ne’ebé kuaze atu lakon.

Iha eskola, área estudu mak edukasaun, iha lian inglés. Eskola iha ISJB, oráriu eskola nakonu, hahú tuku 08:00 to’o tuku 16:00 lorokraik. Tanba ne’e, lori kedas ho bukae. Bukae sira ne’e hanesan ai-farina, etu no dalaruma etu-maran, kolega sira ajuda fó modo, han hamutuk.

Nia rekorda, hahú estudu iha ISJB hahú 2020 no ramata iha 2024, iha 03 fevereiru semana kotuk. Apelidu aumenta ho grau akadémika, Lisensiatura Edukasaun iha Lian Inglés.

Iha serimónia atribuisaun grau estudu, iha serimónia magnífiku ne’ebé prezide hosi Magnífiku Reitór ISJB Pe. Sidelisio Pereira, muda sapeo talin no ko’alia hela liafuan ida ba nia katak nia (reitór) hatene mós nia (Julio) nia terus. “Julio, ó-nia terus to’o ona nia rohan,” Pe. Sidelisio hateten.

Tanba ne’e, Julio realsa, liafuan ne’e soke tebes nia fuan hanesan surik ida be sona borus nia fuan, halo nia laran-moras to’o hasai matan-been iha palku leten no ‘subar oin’ husi lente kamera fotografu sira nian kona-ba nia sentimentu no espresaun.

“Ha’u tanis iha tempu graduasaun ne’e tanba ha’u hanoin katak, uluk ha’u tanis tanba hasoru sofrimentu, maibé agora ha’u tanis tanba hasoru ona dalan susesu hosi pasu ida tan. Ha’u agradese ba parte hotu ne’ebé ajuda ona ha’u. Ha’u agradese ba Maromak tanba rona duni ha’u-nia orasaun,” nia agradese.

Susesu sira ne’ebé hetan, Julio konta, kaer-metin ba prinsípiu. Katak, bainhira ema tafui kaben ba nia, ema ko’alia aat nia, baku nia maibé nia pasiensia ho de’it.

“Bainhira ema sira haree ó ladi’ak, sira foti fatuk tuda ó lalika foti fatuk ne’e tuda hasoru nia, maibé halibur fatuk hirak ne’e to’o barak harii fali uma ida ba ó hela. Bainhira nia haree, nia rasik sei arrepende tanba fatuk iha valór boot la’ós tuda de’it ema seluk,” nia fó-hanoin.

 

Biografia-badak

Naran Kumpletu             : Julio da Cruz Monteiro

Fatin no data moris        : Aldeia Ailisu, Suku Laclo, Postu Administrativu Atsabe, Munisípiu Ermera ,01 abríl 1990

Oan primeiru husi          : Mateus da Cruz no Candida Martins

Maun-alin                          : Na’in hitu (rua matebian ona)

Abilitasaun literária      :

  1. Ensinu primária iha Atsabe (2000-2005);
  2. Pré-sekundária iha Railaco (2006-2008);
  3. Ensinu sekundáriu iha Eskola Finantil, Dili (2009-2011);
  4. Ensinu superiór iha ISJB, Casait (2020-2024), hafoin paradu durante tinan sia;

Ba Maromak la iha buat ida impósivel (Lukas, 1:37; Mateus, 19:26). Importante orasaun, fiar, esforsu no halo dedikasaun ho domin no vontade tomak. Agora, Julio servisu ona iha Dili Institute of Tecnology (DIT) hanesan tradutór linguístiku hosi inglés ba tetun hamutuk ho Australianu sira, hodi nafatin esforsu atu tau-prátika siénsia no koñesimentu ne’ebé hetan, hodi sai profesór, nune’e bele muda ema seluk nia futuru, nu’udar paisaun no vokasaun ne’ebé nia duni kle’ur ona, liuhusi ain-le’ut no dalan sanak oioin.

 

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!