DILI, 09 fevereiru 2024 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN) hato’o fali ona resposta ba notifikasaun husi Tribunál Rekursu (TR) ba pedidu hosi Deputadu opozisaun ne’ebé husu fiskalizasaun abstrata ba lei númeru 20/2023, 12 dezembru, kona-ba Prosedimentu Konsensaun Indultu no Komutasaun Pena ne’ebé fó kbiit ba Prezidente Repúblika (PR) atu fó indultu.
Notísia Relevante:TR notifika PN no PGR ba pedidu fiskalizasaun abstrata lei indultu
Prezidente Komisaun A trata asuntu Justisa no Kontituisionál iha PN, Deputadu Patrocínio dos Reis Fernandes, hateten PN hato’o ona resposta ba notifikasaun Tribunál Rekursu (TR) nian liga ba pedidu ne’e.
“Bainhira lei ida sai hosi Parlamentu Nasionál ne’e lei PN nian, la’ós lei ne’e komisaun A nian, inklui bankada opozisaun sira ne’ebé hatama fiskalizasaun abstrata ba iha Tribunál sira mós hola parte iha desizaun ida ne’ebé rezulta ba lei ne’e. Mezmu sira ninia pozisaun votu kontra, maibé ne’e direitu sira-nian. Tribunál haruka ona notifikasaun mai Parlamentu, ha’u hanoin Parlamentu Nasionál mós fó ona resposta,” Prezidente komisaun A ne’e hateten hodi responde Ajénsia Tatoli iha uma fukun PN, sesta ne’e.
Tan ne’e, nia hateten desizaun hela ba Tribunál mak iha kompeténsia no bankada opozisaun halo ninia kna’ar ida no bankada Governu mós halo ninia kna’ar ida prodús lei ne’e ba funsionamentu Estadu.
“Agora bankada opozisaun nia kna’ar ida mak lori ona ba Tribunál, agora hein mak Tribunál hala’o fali ninia kna’ar,” nia hateten.
Xefe Bankada FRETILIN, Deputadu Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten Deputadu opozisaun rekere fiskalizasaun abstrata ba Tribunál no agora sei iha prosesu hela ne’ebé hein desizaun Tribunál nian konstituisionál ka la konstituisionál.
Tuir prosesu normál bainhira pedidu husu fiskalizasaun abstrata ne’ebé hatama ba TR sura hosi loron dahuluk prazu loron 30 atu TR notifika fila-fali ba parte relevante hanesan PN, atu bele fó sira-nia paresér ruma ho fundamentasaun ba lei ne’ebé iha, hafoin mak TR sei analiza didi’ak foti desizaun ikus.
Enkuantu, iha 02 fevereiru ne’e, Prezidente Tribunál Rekrusu (PTR), Deolindo dos Santos, informa katak kona-ba pedidu hosi Deputadu sira husu fiskalizasaun abstrata ba lei indultu ne’e TR notifika ona parte PN no Prokuradória Jerál Repúblika nu’udar na’in ba asaun penál.
Antes ne’e, iha 21 dezembru 2023, Deputadu opozisaun kompostu hosi FRETILIN, KHUNTO no PLP iha Parlamentu Nasionál (PN) hato’o ona pedidu ba Tribunál Rekursu (TR) hodi hala’o fiskalizasaun abstrata ba lei númeru 20/2023, 12 dezembru, kona-ba Prosedimentu Konsensaun Indultu no Komutasaun Pena ne’ebé fó kbi’it ba Prezidente Repúblika (PR) atu fó indultu.
“Deputadu hosi bankada opozisaun FRETILIN, KHUNTO no PLP ka Deputadu grupu ida. Ha’u mós asina hotu husu fiskalizasaun abstrata ba lei ne’ebé fó kbiit ba Prezidente Repúblika atu fó indultu. Ita husu fiskalizasaun abstrata tanba ita konsidera lei ne’e nia substánsia balun viola konstituisaun, ne’ebé ita hein took Tribunál nia opiniaun. Se Tribunál konkorda ho ami Deputadu ne’ebé aprezenta petisaun entaun Tribunál bele deklara inkonstituisionalidade. Se la konkorda ami entaun nia dekreta oin seluk,” Deputadu FRETILIN, Joaquim dos Santos, hateten ba jornalista sira iha uma fukun PN, kinta (21 dezembru 2023).
Maibé, nia konsidera ne’e viola substánsia konstituisional iha lei númeru 20/2023, 12 dezembru kona-ba Prosedimentu Konsensaun Indultu no Komutasaun Pena, tanba ne’e mak husu Tribunál ninia opiniaun jurídika.
“Artigu ne’ebé fó kompeténsia ba Prezidente Repúblika mak inísia prosesu indultu ne’e ho artigu ida tan kona-ba audiénsia ho Governu, tuir loloos laiha sentidu no sei iha artigu balun tan maibé artigu importante mak rua ne’e, no substánsia ne’e tomak,” nia dehan.
Iha konstituisaun artigu 85 pontu “I”ne’e fó kompeténsia ida ba Prezidente Repúblika atu fó indultu no fó kompeténsia ida ba Governu atu fó opiniaun iha prosesu nia laran.
“Tanba ne’e mak konstituisaun dehan iha liafuan rua iha laran de’it, ida Prezidente Repúblika nia kompeténsia ida mak fó indultu ba prizoneiru sira depois konstituisaun mós atribui tan kompeténsia abstratu ba Governu. Molok Prezidente Repúblika atu fó indultu, nia tenke rona uluk Governu, ne’ebé lejisladór nia hanoin rona uluk Governu ne’e prosesu,” nia dehan.
Ema-ne’ebé atu hetan indultu, prizoneiru ne’ebé kumpre ona ninia pena entaun ema-ne’ebé tama prizaun no sé mak akompaña priozoneiru ninia komportamentu ne’e, Governu liuhosi Ministériu Justisa ho serbisu prizionál sira mak halo avaliasaun loro-loron.
Molok PR atu fó indultu ne’e, PR tenke haree lai rezultadu avaliasaun ne’ebé hosi parte kompeténsia Governu nian prepara no aprezenta ba PR.
“Mateira ne’e iha lei agora Prezidente Repúblika uza ne’e laiha, ne’e ita konsidera ema abstratu ne’e bele viola konstituisaun,” nia hateten.
Tuir Nia, depois prezuneiru ida atu hetan indultu tuir sistema ne’ebé regula iha kódigu prosesu penál tama lai situasaun ida bolu tranzitu em julgadu Tribunál deside finál ona, depois nia kumpre lori ona ba prizaun.
Se nia desizaun iha primeira instánsia entaun sei iha rekursu entaun prosesu ne’e sei la’o hela no hein lai desizaun rekursu, se rekursu finál ona nia kondenadu entaun nia tenke ba kumpre ninia pena.
“Iha kontestu ida-ne’e mak ita liga ho konstituisaun artigu 85 pontu “I”, termu jurídiku ida ouvido o Governo ne’e iha kriteira ne’e. Entaun, prizoneiru tenke kumpre kriteira mínimu ne’ebé kompeténsia konstituisaun fó ba Governu no kria kondisaun, nune’e mós fó ba lejisladór karik,” nia dehan.
Entaun, tuir nia, tenke tau iha lei se la tau iha lei entaun tau iha dekretu ou regra ne’ebé regula prosesu, di’ak liután mak tau iha lei indultu, maibé iha lei indultu kompromete kriteira mínimu laiha depois regra prosesuál la’ós ona Governu mak halo maibé ba hotu ona ba Prezidente Repúblika.
“Tuir loloos labele no ita la konkorda ne’e mak ita husu ba Tribunál bele haree took se ita-nia oponiaun ne’e Tribunál bele deklara inkonstituisionalidade a-favór ami-nia rekerementu,” nia hateten.
Notísia Relevante: Deputadu opozisaun husu fiskalizasaun abstrata ba Lei Indultu
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
