Valoriza no dignifika vítima ‘Jugun Ianfu’

DILI, 20 fevereiru 2024 (TATOLI)—Asosiasaun HAK husu Estadu atu valoriza no dignifika vítima sira ne’ebé mak durante hetan problema husi forsa militar Japonés sira iha tinan 1942-1945 iha Timor-Leste.
“Ita tenke valoriza no dignifika ita-nia vítima sira ne’ebé mak hetan problema husi forsa militar Japonés sira hatudu ba sira durante sira ukun tinan tolu iha ita-nia rain (1942-1945),” Diretór Asosiasaun HAK, Feliciano da Costa Araújo, insiste, iha ámbitu komemorasaun loron invazaun militar Japaun mai Timor-Leste ba dala-82 iha Auditorium Múzeu Rezisténsia Timor-Leste (AMRT), ohin.
Líder organizasaun naun governamentál ne’ebé servisu iha área direitu umanu no justisa ne’e dehan, iha tempu Saudozu Fernando Lasama nian, istória sira ne’e atu bele integra ba iha kurríkulu edukasaun nian nune’e bele hanorin ba estudante sira oinsá bele hatutan nafatin istória sira ne’e ba oin.
“Iha tinan kotuk ita estabelese fila fali konstrusaun ida ne’e hodi haree vítima sira-nia moris. Entaun, ami koopera nafatin atu bele oinsá elabora di’ak liután dokumentu sira ne’e ba oin, nune’e estudante sira no joven foinsa’e sira nafatin aprende kona-ba istória Timór nian nune’e ba futuru nafatin hatutan ba jerasaun sira tuir mai,” nia hateten.
Ezekutivu HAK ne’e afirma, komemorasaun ne’e nu’udar meius ida atu habelar istória pasada ba jerasaun foun no enkoraja sira atu kontinua hatutan istória pasada segunda Guerra mundiál ba jerasaun sira seluk nune’e jerasaun foun sira nafatin hatene valoriza no difnifika sofrimentu vítima ‘Jugun Ianfu’ – eskravidaun seksuál, sira-nia prosesu luta ba libertasaun nian.
Iha fatin hanesan, Vítima Ines de Jesus, informa, momentu ne’ebá tropa japones kastigu atu halo servisu obrigatóriu hodi halo uma ba sira atu hela.
“Tempu kalan sira haruka ami servisu ba sira, depois kastigu ami ba halo estrada iha fatin ida naran Odomau nian, nune’e ha’u hela iha Ianjo oat durante fulan neen nia laran, depois ha’u hetan ona moras. Entaun moras ne’e sira haruka ha’u fila fali ba uma, maibé moras ne’e husi ha’u -nia isin lolon tomak no moras liu mak ha’u-nia órgaun seksuál,” Vítima Ines de Jesus, dehan.
Nia esplika, bainhira ba uma nia família sira bolu kedas matan-dook no kura ho ai-moruk tradisionál inklui ai-moruk seluk ne’ebé mak família sira sosa husi ema Xineza sira, entaun husi ai-moruk sira ne’e hotu moras sira ne’e bele hahú di’ak.
“Bainhira ha’u to’o iha uma ha’u-nia inan ba buka kedas matan-dook atu kose mina ba ha’u-nia isin no kura ho ai-moruk tradisionál inklui ha’u-nia inan sosa ai-moruk husi ema Xinez, entaun ho buat sira ne’e hotu ha’u-nia isin bele diak fila fali”.
“Entaun ha’u la hanoin hikas ema japonés sira-nia naran, tanba sira mai troka malu, entaun ami mós la koñese sira-nia letra, tanba sira nunka selu ami hahán ka ropa ruma. Aleinde halo servisu liman no seksu, depois sira mós obriga ami bidu tradisionál tebe-tebe no kanta likurai entaun ami sente hanesan ema bulak,” nia konta tuir.
Nune’e Diretór AMRT, Jorge Alves, dehan iha tinan 1942-1945 tinan ida ne’ebé moruk ba povu Timor-Leste iha momentu ne’ebá.
“Hanesan diretór foun iha AMRT husu HAK partilla nafatin istória ida ne’e ba estudante joven feto no mane nune’e ba futuru nafatin banati tuir, tanba istória sira ne’e mak determina Timor-Leste ninia independénsia,” Jorge Alves husu.
Entretantu, Segunda Guerra Mundiál ka Funu Mundiál daruak, lori sofrimentu ba nasaun barak inklui mós ba povu Timor-Leste, iha momentu ne’ebá povu Timór koñesidu nu ‘udar Timór-Portugés. Militar Japonés invade Timór-Portugés iha 20 fevereiru 1942 to’o agustu 1945, lori sofrimentu bo’ot ba Timor-oan no liu-liu ba feto foinsa’e sira.
Faktus krime kontra umanidade durante tempu okupasaun Militár Japaun nian iha Timór, rezulta feto foinsa’e sira forsadamente sai vítima. Ho lian Japaun nian hanaran Jugun lanfu ka atan seksual (eskravidaun seksuál).
Tuir rezultadu peskiza HAK ho koligasaun Japonés sira ba Timor-Leste, dezde tinan 2005-2010 iha vítima hamutuk nain 20. Vítima sira ne’e mak iha korazen no aten-brani hodi haktuir sai sira-nia istória moruk no nakukun. Alende ne’e, Timor- oan kuaze rihun atus neen liu (600.000) mak hetan serbisu obrigatoriamente ka ho lian Japaun nian (romusa) hodi fornese hahan ba tropáz Japonés sira durante tinan tolu ho balun nia laran. Husi vítima na’in 20 ne’e, ina vitima na’in 19 mak mate ona hela na’in ida mak sei moris.
Normalmente kada tinan HAK ho nia parseiru estratéjiku sira komemora loron invazaun Militar Japonés mai Timor-Leste (20 Fevreiru 1942-45) hodi hanoin hikas vítima sira-nia sofrementu ho programa espozisaun no semináriu ba estudante Universitáriu, ONG Nasionál no média nasionál sira.
Maibė, komemorasaun ba tinan ida ne’e, HAK hamutuk ho parseiru estratéjiku organiza eventu semináriu no espozisaun” atu fanun publiku liu-liu joven sira bele hatene istória luta libertasaun nian, la’ós de’it movimentu kontra kolonializmu Portugéss no okupasaun ilegál rejimi militár Soeharto nian, maibé mós invazaun militár Japaun nian iha II Guerra Mundiál ne’ebé lori mós sofrimentu ba povu Timor-Leste.
Liu ona tinan 81resin, memória ba istória Jugun lanfu (Atan Seksuál) ne’ebé mak akontese iha Segunda Guerra Mundial hahú mihis no atu sai mout ba daudaun.
Objetivu Komemorasaun mak haklaken liután istória pasada ba jerasaun foun sira, atu sira bele hatene istória luta Timór nian, hodi la akontese hahalok ne’ebé hanesan iha futuru mai. Nune’e enkoraja estudante Universitáriu sira atu habelar liutan istória pasada Timor-Leste nian liu-liu istória Segunda Guerra Mundiál.
Nafatin valoriza no dignifika sofrementu vítima Jugun-lanfu. Hamosu konsiénsia atu partisipa iha luta ba lia-loos no justisa hodi hakotu korrenti impunidade iha Timor-Leste no mundu.
Tema komemora loron invazaun militár japonés mai Timor-Leste iha tinan 2024 ne’e mak “Dignifika Vítima Eskravidaun Seksuál (Jugun Ianfu) liuhusi hakribi hahalok violentu no diskriminaivu, hodi hametin dame iha sosiedade Timor”.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

