Top

JSMP apresia PN inísia projetu-lei Rejime Jurídiku Exersísiu Direitu Petisaun

Atividade Komisaun A ne’ebÉ trata asuntu Justisa no Konstitusionais, halo audiénsia públika ba entidade relevante hodi diskute kona-ba Lei Nú. 3/ VI (1a) -Rejime Juridiku Ezersisiu ba Dereitu Petisaun nian. Imajen/Mídia PN.

DILI, 29 fevereiru 2024 (TATOLI)—Koordenadór Unidade Observasaun ba Parlamentu Nasionál (PN) hosi Programa Monitorizasaun Sistema Judisiál (JSMP, siglá inglés), José Pereira, apresia PN inísia projetu-lei númeru 3/VI(1a)-Rejime Jurídiku Exersísiu Direitu Petisaun.

“Ohin, ami hala’o audiénsia ho komisaun A (trata asuntu Justisa no Konstituisionál) relasiona ho projetu-lei ne’ebé PN liuliu komisaun A inísia rejime jurídiku ida atu asegura direitu sidadaun sira-nian ba halo petisaun. Ne’ebé, ami mai aprezenta ami-nia hanoin kona-ba projetu-lei ne’e, no ami mós apresia inisiativa PN ne’ebé komisaun A inísia. Tanba durante ne’e ita hatene mezmu seidauk iha lei ita-nia sidadaun sira inklui ami JSMP rasik mós halo ona petisaun ba ita-nia órgaun kompetente sira,” Koordenadór Unidade Observasaun, José Pereira, hateten ba jornalista sira hafoin halo audiénsia públika ba projetu-lei ne’e ho komisaun A iha PN, kinta ne’e.

Tanba, nia dehan, esperiénsia ida mak iha tinan 2009 bainhira akontese iha intervensaun hosi parte ezekutivu hodi liberta Maternus Bere hosi prizaun, nune’e JSMP halo petisaun ba Tribunál Rekursu maibé momentu ne’eba petisaun refere indefere.

Tan ne’e, la tama iha kompeténsia no hanesan sidadaun iha direitu atu halo petisaun maibé laiha kompeténsia husu fiskalizasaun.

Entaun, nia hateten, ho prezensa projetu-lei ida-ne’e bainhira sai ona ba lei bele asegura ka kria matadalan no mekanizmu oinsá mak sidadaun bele ezerse nia direitu atu halo petisaun, keixa no reklamasaun ruma liga ho autoridade públiku.

“Ezemplu, se iha desizaun ruma hosi autoridade públiku sira bainhira ita la simu ou viola ita-nia direitu. Ita bele uza mekanizmu, lei ida-ne’e hakerek, ita bele hato’o ita-nia petisaun ka keixa dirije ba órgaun ka instituisaun públiku. Ne’ebé, ami hanoin katak lei ida-ne’e di’ak no importante,” nia hateten.

Tanba, tuir nia, iha Estadu Direitu Demokrátiku sidadaun iha diretu tomak atu bele partisipa no atu bele halo defeza ba sidadaun sira-nia direitu bainhira hetan violasaun hosi instituisaun públiku sira.

“Lei ida-ne’e sei la haree kona-ba kestaun disputa entre partikulár, tanba disputa problema partikulár ne’e instituisaun sira seluk hanesan Tribunál, Ministériu Públiku halo ona. Maibé, ida-ne’e liga liu ba violasaun ba direitu defeza ba ita-nia direitu no defeza mós ba ita-nia konstituisaun no lei sira. Karik bainhira ita hasoru lei ruma ne’ebé kontra konstituisaun ne’e, ita bele halo keixa denúnsiu. Soké nia mekanizmu seidauk klaru, lei ne’e bele ajuda kria mekanizmu ida klaru,” nia dehan.

Durante audénsia ho komisaun A, nia hateten, rekomendasaun ne’e fó mak hanoin iha projetu-lei ne’e mak presiza iha mekanizmu klaru, nune’e iha implementasaun labele hamosu fali konfuzaun, nune’e lei ne’e presiza prevee kedas.

Tuir nia, tanba sei hanoin interpretasaun lei ida-ne’e bele regula mós kestaun problema partikulár maibé ida-ne’e laiha, entaun rekomenda lei presiza klaru.

“Depois la’ós regula de’it kona-ba petisaun sira dirije de’it mai Parlamentu Nasionál. Tanba iha ne’eba dehan katak petisaun ne’e dirije ba órgaun soberanu sira hotu ho autoridade públiku sira hotu, entaun di’ak liu prevee kedas órgaun sira seluk ho nia kna’ar bainhira sidadaun sira hato’o sira-nia petisaun, reklamasaun ka keixa. Nune’e, lei ne’e iha katak iha matadalan ida klaru,” nia hateten.

JSMP mós sujere komisaun A presiza konsulta di’ak liután no define ho klaru no ho didi’ak ba projetu-lei ne’e.

Entertantu, Komisaun A iha PN, kinta (29 fevereiru 2024) ne’e, kontinua halo audiénsia públika ho parte JSMP, Yayasan HAK, reprezentante advogadu hodi rona sira-nia hanoin ba projetu-lei refere.

Iha kuarta (28 fevereiru 2024), Komisaun A halo ona audiénsia públiku ba loron dahuluk ho entidade relevante sira hanesan Ministru Prezidénsia Konsellu Ministru (PCM, siglá portugés), Ministéiru Justisa, Prokuradória Jerál Repúblika no Provedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ, siglá portugés).

Hafoin halo audiénsia públika ramata komisaun sei halo relatóriu paresér ba apresiasaun inisiál ba projetu-lei ne’e sei submete fali ba meza PN hodi diskute iha jeneralidade, hafoin aprova sei kontinua ba espesialidade hodi diskute detallu kada artigu hosi projetu-lei ne’e.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!