Top

BCTL fó sai osan millaun $800 ‘semo’ ba rai-li’ur iha tinan 2023

Governadór BCTL, Helder Lopes. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 07 marsu 2024 (TATOLI)–Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla portugés) fó sai katak osan ho valór millaun $800 ‘semo’ bá rai-li’ur.

“Ha’u bele fó sai katak, bazeia ba dadus iha tinan 2023, katak ita gasta besik millaun $800 hodi sosa sasán hosi rai-li’ur, signifika osan ne’e sai bá rai-li’ur, iha rai-laran depende ba despeza Governu no atividade setór privadu,” Governadór BCTL, Helder Lopes, informa hafoin partisipa iha serimónia asinatura kontratu fahe produsaun rai-maran, ne’ebé realiza hosi Autoridade Nasionál Petróleu (ANP), iha salaun Multiuso GMN Bebora, kinta ne’e.

Governadór prefere di’ak liu osan sirkula iha rai-laran, maibé ida akontese tenke prodús barak, katak hakarak sosa na’an manu, produtu ne’e tenke prodús iha Timor-Leste, kuandu laiha maka tenke sosa hosi rai-li’ur.

“Bainhira osan kontinua sai bá rai-li’ur, maka produtividade no sustentabilidade ha’u hanoin ladún di’ak, tanba ne’e di’ak liu ita konsentra hasa’e produtividade ekonómika atu osan ne’e hela iha ita-nia rai, kuandu osan hela iha ita-nia rai, maka ekonomia bele absorve, signifika ita bele kria empregu iha rai-laran, kria riku-soin iha ita-nia rai no ita-nia rai sei la’o ba oin,” Helder akresenta.

Notísia relevante : BCTL alerta ba públiku labele investe iha kompañia laiha autorizasaun legál

Antigu Vise-Ministru Finansa dehan, sirkulasaun osan liga ho atividade ekonómika tanba ekonomia depende maka’as ba despeza Estadu, hafoin ekonomia ninia produtividade ki’ik, katak kuaze sosa sasán hosi rai-li’ur mak barak (importasaun), tanba ne’e osan ninia sirkulasaun depende ba fatór rua hanesan Governu gasta hira, kuantidade sosa sasán hosi rai-li’ur ou fa’an  sasán bá rai-li’ur (esportasaun).

“Ninia sirkulasaun sobre montante ha’u labele hateten maibé enkuantu gasta osan barak entaun ne’e kontribui ba sirkulasaun osan iha ekonomia, enkuantu bainhira ita sosa sasán barak hosi rai-li’ur maka osan sai mak barak kompara ho osan ne’ebé hela iha rai-laran,” nia tenik.

Sirkulasaun sentavu menus

Governadór Banku Sentrál dehan, durante ne’e utilizasaun moeda sentavu ida kuaze laiha tanba presu sasán sira iha merkadu maioria sentavu 0,25 ba leten.

Tanba ne’e, Helder sujere ba negosiante sira hodi tau presu sasán hahú hosi sentavu ida, tanba ne’e moeda timor-oan, ne’ebé presiza valoriza.

BCTL rasik laiha kompeténsia atu obriga negosiante sira tenke halo tuir maibé Banku Sentrál sei serbisu hamutuk ho Governu, liu-liu Ministériu Komérsiu no Indústria hodi haree negosiante sira bele tau presu ba sasán sira ne’ebé bele utiliza osan hahú hosi sentavu ida.

“Osan besi hahú hosi sentavu ida to’o sentavu 200 ninia sirkulasaun iha ekonomia hamutuk millaun $32, kona-ba sentavu ida iha maibé ita dala ruma la uza tanba presu sasán agora ne’e labaku ba sentavu ida ona. Banku Sentrál agora ne’e kontinua prodús osan besi sira ne’e maibé tanba ita iha prosesu ida ita halo tranzasaun sosa no fa’an ne’e maka dala ruma presu sasán sira ne’e la persiza ona osan sentavu sira ne’e,” nia dehan.

Ein prinsípiu Banku Sentrál nia papel asegura sentavu sira ne’e iha agora sobre sentavu sira utiliza ka la utiliza ne’e presiza serbisu hamutuk ho Governu no sira ne’é faan sasán.

“Uza ka la uza ne’e la’ós kompeténsia Banku Sentrál nian, maibé banku sujere di’ak liu uza sentavu ida tanba sei bele uza, ita labele tau sasán nia folin ne’e sentavu 25 ba leten,” nia tenik.

Proposta lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 aprovadu ho totál konsolidadu millaun $1,95 ba administrasaun sentrál, Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-cusse Ambeno (RAEOA) no Seguransa Sosiál, sein Fundu Rezerva Seguransa Sosiál.

Totál orsamentu fahe ba orsamentu seguransa sosiál inklui fundu rezerva seguransa sosiál millaun $347,6. Ba asuntu ekonomia millaun $788,2, protesaun sosiál millaun $467,1,  edukasaun millaun $140,9, saúde millaun $66,2, no abitasaun no infraestrutura koletiva millaun $45,2.

Jornalista     : Antónia Gusmão

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!