iklan

EDUKASAUN, HEADLINE

Bridging Peoples realiza peskiza kona-ba koñesimentu tradisionál ba prevensaun dezastre naturál

Bridging Peoples realiza peskiza kona-ba koñesimentu tradisionál ba prevensaun dezastre naturál

DILI, 09 Abríl 2024 (TATOLI) – Organizasaun Bridging Peoples halo hela peskiza, entre outubru 2023 no juñu 2024, relasionada ho dezastre naturál iha Ermera, Lautém no Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA). Atividade ne’e hetan apoiu orsamentu rihun $18 husi organizasaun internasionál OXFAM.

Investigadór husi Bridging Peoples, Nuno Rodrigues, informa katak peskiza ne’e ho objetivu atu buka hatene koñesimentu komunidade nian kona-ba dezastre naturál ne’ebé akontese iha país ne’e ligada ho koñesimentu tradisionál sira.

“Povu Timor-Leste no rai Timór ne’e nia ligasaun ho natureza forte tebes. Katuas sira uluk iha kada munisípiu bainhira udan-boot sira husu hapara, udan la mai sira haruka mai, anin-boot sira haruka para, bailoro naruk sira bolu udan mai, ne’ebé natureza sempre rona sira”, Nuno Rodrigues hateten iha ámbitu remata semináriu kona-ba asaun tradisionál ba koñesimentu tradisionál ne’ebé realiza iha edifísiu Autoridade Protesaun Sivíl, Caicoli.

Tanba ne’e maka Bridging Peoples tau interese ida hodi halo peskiza ho métodu tradisionál ba iha Ermera iha suku Fatukeru no Ponilala, Lautém iha Iliomar I no II, no Oé-Cusi iha suku Unipane no Bobometo hodi buka hatene katak iha fatin tolu ne’e sei iha katuas sira mak kontinua halo intervensaun tradisionál ba natureza sira.

“Karik iha tempu ohin loron ne’e mak katuas sira la halo ona ka halo maibé la kompletu karik, liuhusi peskiza ne’e ita bele ajuda sira hodi fó hanoin fali asaun ruma atu sira bele hahú fali intervensaun tradisionál, nune’e bele salva país ne’e husi dezastre naturál sira ne’ebé sei mai ho tipu saida de’it”, dehan.

Investigasaun ida ne’e mós hakarak ajuda serbisu Autoridade Protesaun Sivíl nian kona-ba oinsá halo prevensaun ba dezastre naturál ne’ebé akontese iha país ne’e, tanba dalabarak komunidade sira hatene dezastre naturál sira, maibé sira lahatene oinsá atu halo prevensaun.

Tuir peskizadór, atu envolve komunidade iha serbisu prevensaun dezastre naturál, dalan úniku mak kria asaun antesipatóriu ida hodi hamoris fali koñesimentu tradisionál ba komunidade, nune’e sira bele hamutuk tau-matan hodi antesipa risku dezastre sira iha futuru.

Diretora organizasaun Bridging Peoples, Deborach Cummins, reforsa katak peskiza ne’ebé sira halo hanesan asaun antesipatória ba koñesimentu tradisionál ne’e. Nia objetivu mak halo redusaun ba risku dezastre naturál.

“Ita hili Ermera, Lautém no Oé-Cusse ne’e la’ós tanba munisípiu ne’e maka akontese dezastre naturál boot liu, maibé munisípiu tolu ne’e sai hanesan pilotu ida atu buka hatene asaun saida maka sira halo hodi prevene dezastre naturál”, esplika.

Deborach Cummins salienta katak peskiza ne’ebé halo ho modeluprevensaun tradisionál no konsidera úniku tebes, tanba iha dalan barak peskizadór sira iha nasaun seluk mós halo ona no sira sempre hateten katak atu prevene dezastre natural presiza mós iha indikadór tradisionál, maibé sira la hatene atu hahú husi ne’ebé.

Ho peskiza ne’ebé maka Bridging Peoples halo ne’e atu buka to’o iha nia alvu sira kona-ba asaun saida maka komunidade iha munisípiu sira tenke halo ba nasaun ne’e hodi prevene dezastre natural ho tipu prevensaun tradisionál.

Rezultadu husi peskiza ne’ebé halo ne’e sei relata mós ba Governu, liuhusi Autoridade Protesaun Sivíl nune’e bele tau iha konsiderasaun ba serimónia tradisionál sira atu prevene dezastre naturál iha Timor-Leste.

Prezidente interinu Autoridade Protesaun Sivíl, Superintendente Asistente Polísia, Nuno Roumaldo Gomes, espera katak depoizde peskiza ne’e remata bele iha matéria ida ba APC hodi halo preparasaun ida di’ak liu ba prevensaun dezastre naturál. “Dalabarak akontese dezastre naturál iha munisípiu sira, tanba falta de koñesimentu siénsia moderna ligada ho siénsia tradisionál sira”, dehan.

Jornalista: Tomé Amado

Editora: Maria Auxiliadora

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!