Se ha’u mate iha ai-laran mak balada fuik sei han ha’u-nia isin. Ha’u-nia feen; ita no ha’u-nia oan imi sei la haree ha’u. Imi bele temi ha’u-nia naran maibé ha’u-nia isin no ruin imi sei la haree. Se ha’u mate iha ne’e, imi sei foti ha’u lori ba halot
DILI, 18 abríl 2024 (TATOLI) – Tinan-25 iha istória Timor-Leste nian. Dékada rua-resin, sidade Dili rejista memória moruk ida – refujiadu timoroan sira mate iha rezidénsia Manuel Carrascalão, agora Fundasaun Oriente. Mate tan kro’at. Mate tan oho husi milisia sira. Ba objetivu ida – ukun rasik aan.
Atu hatene liután nia kronolojia, tuirmai vítima no sasin ida ba Masakre Rezidénsia Manuel Carascalão (17 abríl 1999), Sergio da Silva Soares Xavier, oan ida husi refujiadu balun ne’ebé mate, fó sai nia sasin liuhusi dadalia ho jornalista Agência TATOLI Hortêncio Sanchez, iha edifísiu Assosiasaun HAK Farol, Dili, kuarta ne’e, nune’e:
Iha tinan 1999 ami iha Suku Guiço Postu administrativu Maubara. Ha’u-nia nia aman Antonino da Silva Soares iha tempu ne’ebá serbisu hamutuk ho forsa ai-laran, nia mós sai nu’udar Sekretáriu Zona Postu Maubara.
Iha tempu ne’ebá, ha’u-nia nia idade tinan ualu (8) atu ba sia (9). Entaun ha’u komesa hatene ona situasaun sira iha tempu ne’ebá. Iha ami-nia fatin ema komesa forma ona milísia hodi buka ema sira ne’ebé serbisu hamutuk ho ema ai-laran.
Iha tempu ne’ebá milísia domina ona Maubara, tanba ha’u-nia aman nu’udar Sekretáriu Zona servisu ativu ho ema ai-laran, entaun sira buka ami to’o iha Guiço. Bainhira milísia sira to’o la konsege ka’er ha’u-nia aman tanba antes milísia sira to’o nia konsege halai sai uluk ona.
Bainhira nia halai sai ba hela iha foho ida naran Guguleur. Ba iha ne’ebá mós situasaun la di’ak tanba ema hale’u metin, ha’u-nia aman kalan loron subar de’it iha uma-laran. Bainhira nia halai sai husi Guguleur karreta Cruz Vermella nian mak ba tula hodi ba subar fali iha Liquiça vila hodi hasoru malu ho forsa ai-laran sira.
Iha Liquiça mós situasaun la aman (seguru). Entaun, sira buka dalan tenke sai lalais husi fatin sira subar ne’e. Entaun ha’u-nia aman halai fali mai Dili orienta husi komandu hodi hela iha rezidénsia Sr. Manuel Carascalão nian.
Bainhira ami-nia aman iha ona Dili ami la hatene tuir ona. Ami ho mama mesak ho alin na’in rua mak iha uma. Bainhira nia iha ona Dili, nia haruka de’it nia intelijen ida ba buka ha’u-nia mama ho ami atu informa katak nia iha ona Dili hodi konta tuir saida mak ohin ha’u ko’alia ona ne’e.
Ami-nia uma loron kalan milísia ho militár Indonézia sai tama hela de’it. Sira ba buka ha’u-nia aman. Bainhira sira tama iha ami-nia uma iha tempu ne’ebá udan maka’as, mota mós tuun. Maibé, ema sira ne’e konsege ba to’o duni ami-nia uma.
Bainhira sira to’o iha ami-nia uma sira komesa asaltu ona baku rahun ami-nia uma. Tempu ne’ebá iha fulan marsu atu tama ona ba abríl. Ami-nia uma sira baku rahun sira ka’er ha’u ho alin na’in rua no mama lori mai iha Bairru ida naran Tatmanunu iha milísia sira-nia postu.
To’o iha sira-nia Postu, iha kalan ne’e sira sulan ami iha uma tali ki’ik-oan ida. Ami rona sira ko’alia dehan orsida tuku haat (4) lori sira sai ba eskola, maibé la’e sira hanoin aat ona mai ami atu lori ami ba oho. Maibé, seidauk to’o tuku haat (4) foin iha tuku rua (2) ferik ida mak tama ba uma ami toba ne’e dehan, “Hei! imi sei toba ka? Imi sei toba orsida ema lori imi sai ba oho ona. Haree hadeer!”. Entaun, ami hadeer. Ha’u-nia mama ko’us ha’u-nia nia alin ida ikun ne’e foin mak fulan rua (2).
Nune’e ami komesa la’o sai ona husi sira-nia Postu sira toba dukur hotu kedan. Sira la hatene. Entaun, ami la’o sai halai husi ai-laran de’it to’o iha Estrada-boot. Ami hein karreta iha ne’ebá. Ami konsege sa’e karreta truck ida hodi mai tuun iha igreja Maubara.
Ami to’o iha ne’ebá sei kalan. Maibé, ami labele hamriik tan iha ne’ebá. Ami la’o sa’e mota-laran. Ami la’o mós hafuhu rai los, kuidadu, atu nune’e ema milísia sira labele haree hetan ami.
Ami la’o sa’e to’o iha ha’u-nia mama nia tiun rasik nia uma tuku odamatan sira hadeer mai haree ami sira hatene ona. Entaun, sira dada ami tama liu ba uma-laran, sulan kedan iha kuartu-laran. Iha ha’u-nia nia avó nia uma ne’e durante semana ida ami la sai ba li’ur tanba Postu milísia nian boot liu mak iha Maubara vila ne’e. Iha suku sira ne’e Postu ki’ik.
Bainhira milísia sira la’o ba mai kontrola sira atu deteta ona ami iha fatin ne’e. Entaun, ha’u-nia nia avo mane buka dalan atu ami tenke sai kedan husi fatin ne’e, nune’e bele tuir ba ha’u-nia nia katuas iha Dili. Haree rai, haree dalan ba ami atu sai ne’e susar tebes tanba ema taka dalan ku’ak sira ne’e metin.
Tekitekir iha lorokraik ida, ha’u-nia nia aman haruka karreta Cruz Vermella nian ba buka ami iha Maubara, ba konsege hetan duni ami. Entaun, ami sa’e karreta ne’e hodi halai sai. Maibé, ami la liu ba Dili. Ami sei tuun tiha iha pai nia feton sira iha Liquiça.
Bainhira ami iha Liquiça mós la aman nafatin, milísia sira duni tuir nafatin. Intelijénsia ema nian maka’as los. Sira deteta lalais los ami. Sira hetan ona ami kalan-kalan sira ba hale’u ha’u-nia nia tian nia uma. Sira ko’alia dehan, “Foti sai ema ne’e oho tiha”.
Iha tempu ne’ebá, iha loron 04 fulan-abríl, ha’u-nia nia pai haruka karta ida ba ami dehan, imi tenke sai ona husi Liquiça. Entaun, iha tempu ne’ebá karreta ho ema balun mak ba tula ami. Ami la hatene tuir se mak ba tula tanba sira ba tula kesi ami-nia matan metin hotu nune’e labele deskobre karreta ne’e husi ne’ebé.
Bainhira lori ami to’o iha fatin pai hela ba ne’e, rezidénsia Sr. Carascalão nian mak sira foin loke ami-nia matan. Ami foin hasoru malu ho ami-nia aman iha fatin ida ne’e.
Ami komesa hela ona iha ne’ebá. Kada loron Sr. Cristina Carascalão lori ami sai ba pasiar iha tasi-ibun. Maibé, iha lorokraik ida milísia sira barak halai liuhusi uma ami hela ne’e nia oin ba fó avizu, “Se imi la sai mak bairua milísia sira tama iha ne’e tanba igreja Liquiça sira halo rahun tiha ona.
Iha tempu ne’ebá iha lideransa rezisténsia na’in rua ha’u-nia labele temi naran, sira na’in rua mak tuun direita iha fatin ne’ebá ko’alia ho ha’u-nia aman sira iha fatin ne’ebá dehan, “Se fatin ida ne’e mak imi lakohi mate iha ne’e Timor bele funu to’o mate mohu mós sei la ukun aan. Se imi prontu mate iha ne’e atu na’in ida de’it mós Timor ukun aan” liafuan ne’e halo ha’u-nia nia aman sira la ta’uk ona mate no prontu hela iha ne’ebá de’it ho ami hodi hein tempu mate nian.
Juramentu prontu mate
Sira ko’alia hela líder na’in rua ne’e foti bee kopu ida sira tau liman hamutuk hodi halo juramentu katak sira prontu mate iha laran hodi nune’e Timor bele ukun rasik aan. Iha momentu ne’ebá, ha’u-nia aman ko’us hela ha’u mak sira juramentu ho bee kopu ida ne’e.
Juramentu ne’e sira kuaze na’in 10-resin mak tau liman hotu ba iha bee ne’e hodi halo juramentu depois sira hemu bee ne’e uitoan, uitoan. Depois hotu tiha katuas sira la ta’uk ona mate. Sira semangat los, maske bairua ne’e sira tenke mate ona.
Iha loron 16 fulan-abríl milísia sira komesa halo movimentu ba mai ona. Eurico Guterres nia fatin husi sorin loromonu nian, milísia Aitara sira nakonu halo movimentu ba mai maka’as los. Sira halo finji fa’an karon mamuk, bolu mai ami sira iha uma-laran dehan hola karon mamuk para aban ne’e tau imi-nia mate isin iha laran. Maibé, ema sira ho ami iha laran ne’e sei la hatan buat ida ami nonok de’it iha laran.
Sira la’o ba mai tuku odamatan hakilar dehan, “Hoi! ami-nia na’an sira mak toba hela ne’e. Na’an sira ne’e hein aban de’it mak ami han.
Iha dadeer 17 abríl ami hamutuk na’in hitu hamutuk ho katuas sira haree hela filmajen Jesus ne’e. Entaun milísia lubuk ida mai halo isar bandeira iha Palásiu Governu ne’e iha meiu-dia atu ba ona tuku 12:00 pas mak sira asaltu tama rezidénsia Sr. Carascalão nian ne’ebé ami hela ne’e.
Sira to’o iha uma oin, portaun taka metin hela, sira lori karreta Taxi ida xoke portaun ne’e maibé la konsege nakloke. Entaun, sira lori fali truck (baskolante) boot ida mak xoke odamatan nakloke. Bainhira portaun nakloke sira ho kilat tama mai laran tiru kedan. Sira tiru primeiru kona uluk estatua São José nia ain sorin tohar tiha. Ha’u-nia nia papa halai atu ba foti estatua São José ne’e sira rezada tan entaun la konsege foti no ami halai tama hotu ba subar iha uma-laran.
Maibé, halai tama uma-laran ne’e ida-idak halai ninian de’it ona. Katuas sira halai ketak, ha’u halai hamutuk fali ho Sr. Manuel Carascalão tama ba uma-laran mai hateke fali husi vidru oin. Foin hateke, ema tiru tama ba vidru nakfera. Ha’u halai fila, sira kaer kona katuas Carascalão sira baku, tebe nia no dada nia lori halai sai.
Entaun, ha’u halai ba sorin, milísia barak rungu-ranga maibé ha’u kiik-oan ne’ebé dolar husi sira-nia leet sira la haree ha’u. Ha’u konsege halai ba hetan fali ha’u-nia papa ho mama no alin na’in rua iha fatin dispensa nian. Entaun, katuas ko’us tiha ami na’in tolu (3) ha’u ho ha’u-nia alin na’in rua (2), maibé odamatan ami taka metin tiha.
Iha li’ur sira tuku odamatan dehan, “Loke odamatan! Lae, ami soe granada tama ba!” Entaun, katuas lakohi loke. Ferik hateten ba katuas hanesan ne’e “Ó hatene ona ka la’e? Agora ó mate. Uluk, ha’u dehan ita sai husi ne’e ba Dare ó lakohi. Agora, ó hatene. Agora, ó mate ka la’e?
Entaun, ha’u-nia nia pai hatan de’it liafuan ida ba ami “Se ha’u mate iha ai-laran mak balada fuik sei han ha’u-nia isin. Ha’u-nia feen; ita no ha’u-nia oan imi sei la haree ha’u. Imi bele temi ha’u-nia naran maibé ha’u-nia isin no ruin imi sei la haree. Se ha’u mate iha ne’e, imi sei foti ha’u lori ba halot”. Liafuan ikus mai ami mak ne’e. Nia re’in tiha ami na’in tolu ho ha’u-nia nia mama nia mós loke odamatan hodi sai mai entrega aan ba milísia sira.
Nia sai mai ko’us ho alin na’in rua, bainhira nia sai milísia sira dehan, “hatun labarik!” nia mós fó alin na’in rua ba mama. Nia ko’us fali ha’u-nia dehan sira na’in rua seluk bele moris ba ida ne’e mate ho ha’u-nia. Entaun sira (mílisia) sona tudik meik tama ha’u-nia nia papa nia sorin karuk. Katuas monu, nia soe ha’u sai, raan kona hotu ha’u; mean hotu. Katuas hamriik hakne’ak tiha husu deskulpa ba milísia sira liuliu ida oho ne’e, “Durante ne’e ha’u keta halo sala ruma ba ita karik, deskulpa! Ita bele halo kanek ha’u maibé labele halo mate ha’u”.
Maibé milísia ne’e la perdua lori tan tudik meik naruk ne’e oho tan; ku’ak ida tama iha papa nia hirus-matan. Maibé, papa seidauk monu nia hakne’ak nafatin husu deskulpa. “Imi bele halo mate ha’u maibé husik ha’u haree lai ha’u-nia feen ho ha’u-nia oan”.
Maibé, milísia sira nafatin oho ha’u-nia pai. Sira dudu nia ba-rai lori samurai taa iha nia kabun; katuas nia teen boot sira sai. Katuas nia iis kotu ona. Ami la dook. Ami besik haree ho matan ha’u-nia nia aman mate. Sira kaer ami riba ba katuas. To’o agora ha’u-nia roupa ne’ebé ha’u-nia nia aman nia raan kona ne’e sei iha. To’o agora ha’u-nia rai didi’ak los.
Bainhira sira latan, ami ba ha’u-nia papa nia leten, sira tula samurai ba iha ha’u-nia mama nia kakorok, ida ba alin na’in-rua no ida ba ha’u-nia kakorok. Derrepente de’it iha ema ida ami la koñese, nia hakilar husi dook dehan “Ema mane mak halo polítika. Feen ho oan la hatene buat ida”. Maibé, iha ida hatan fali, “Se ita la halo mate sira hotu aban bainrua sira boot, sira mak hasoru fali ita”.
Entaun ida hatan fali dehan, “Se imi halo mate labarik ki’ik hotu. Ita mak tiru malu de’it ona”. Entaun, nia halai mai. Nia ami la koñese nia ho kilat boot ida mai kaer alin na’in rua nia liman. Ka’er tan ha’u-nia mama nia liman ha’u husi klaran lori ami la’o sai kuaze iha tuku 16:00 lorokraik ona. Ema ne’ebé sai ikus mak ami, tanba ema balun kala sei subar iha laran. Ami la hatene maibé tuir ha’u-nia hatene ema halai hotu ona balun mate ona. Ami mak milísia ne’e lori halai sai ikus.
Se imi oho feto ho oan, di’ak liu imi oho mak ha’u
Lori ami sai mai fali iha rezidénsia Eurico Guterres nian. Maibé milísia sira ne’e tuir nafatin ami hakarak halo mate ami. Maibé, iha tempu ne’ebá ema ne’ebé salva ami mak Eurico Guterres nia kaben, nia mak hamriik iha odamatan hatete, “Se imi oho feto ne’e ho nia oan sira, di’ak liu imi oho mak ha’u. Depois, mak oho fali sira”. Entaun, Aitara sira komesa dada aan ba kotuk tanba Eurico Guterres nia kaben mak ko’alia.
Entaun, ami atu fila ona, sira Maubara bolu ami, Eurico Guterres mak halo karta ida husu ba milísia sira ne’e, “Se mak lori fila sira ba Maubara fó imi nia naran kompletu mai. Se sira na’in haat (4) ne’e mak imi halo mate iha dalan ha’u rasik mak buka tuir imi. Ha’u-nia mensajen mak ne’e, ba kuidadu sira halo didi’ak!
Se iha tempu ne’ebá mak Eurico Guterres la fó liafuan ho karta ida-ne’e, milísia sira kala oho tiha ami iha dalan. Entaun, sira ba na’ok ema nia Mirolete ida tula ami na’in haat (4) fila ona ba Maubara. To’o iha Tibar, karreta ne’e aat tiha. Entaun, sira bolu fali ami ba sa’e fali truck ida. Sorte aat ida tan mai ami, ba sa’e karreta ne’e hasoru los milísia lubuk ida iha hela karreta-laran sira atu oho tan ami iha karreta-laran.
Sorte ida ohin Eurico orienta ne’e tuir tan ami dehan, sira ne’e mak imi oho Komandante boot mak buka tuir imi, karta Komandante fó mai mak ne’e, Imi haree rasik ba! Entaun, sira la lori ami ba Maubara sira lori fali ami ba Bazartete sira festa boot iha ne’ebá. Sira lori ami to’o ba iha ne’ebá, sira bidu mak simu ami maibé sira-nia objetivu ne’e atu oho ami.
Sira han, hemu rame los. Sira uza estratejia oioin atu oho mate ami. Maibé, sira la konsege oho ami. Iha kalan sira lori sai ami husi Bazartete ba fali iha Maubara. Ami to’o iha ne’ebá hela iha Brimob nian durante loron tolu. Ha’u-nia mama ba ko’alia ba Komandante Brimob atu nune’e bele ba foti mate isin sira iha rezidensia Sr. Carascalão nian.
Entaun, sira iha hanoin ne’ebé boot, ami to’o kedan iha fatin ne’e hodi foti sai mate isin sira ne’e lori ba hakoi iha Maubara vila iha tasi-ibun ne’e. Iha momentu ne’e, ita hanesan xoke hela moru boot ida. Maibé, komandante Brimob ne’e orienta nia membru sira mak tuun hodi foti mate isin sira.
Hakohi tiha mate isin sira ne’e, ami nafatin la’o ho Brimob sira tanba milísia sira buka nafatin ami atu oho. Entaun, sira la konsege oho ami no ami halai fali ba ai-laran to’o ita ukun rasik aan.
Ho idade ne’ebé kiik akompaña raan barak iha tempu ne’ebá halo ha’u trauma los. Dalaruma agora ha’u kuandu ko’alia barak sente la di’ak, entaun ha’u tenke hatuun iis halo neneik.
Rekomendasaun ba Estadu
Husu ba ita-nia Estadu atu bele valoriza netik ami-nia aman sira ne’ebé mate iha funu laran ne’e. Ami la husu buat seluk. Ami husu harii netik monumentu ida iha Maubara iha fatin ne’ebé hakoi sira ne’e atu nune’e jerasaun foun sira bele valoriza tanba sira mate ne’e tanba ukun rasik aan
Alende ne’e nia husu mós ba Estadu atu bele tau-matan mós ba faluk oan-ki’ak sira iha tempu ne’ebá, oinsa bele fó bolsa estudu ba vítima nia oan sira atu nune’e bele goza ukun rasik aan ne’e.
Rekomendasaun ba joven sira
Husu ba ha’u-nia nia maluk joven sira, ita mak futuru nasaun ne’e nian. Ita labele kria bebeik konflitu ba malu, tanba ita-nia nasaun ne’e atu hetan ukun aan liuhusi sofrimentu lubuk ida. Ita-nia luta ba oin mak oinsá kontribui ba dezenvolvimentu nasaun nian.
Nu’udar Liquiça-oan husu ba joven sira hotu iha Liquiça atu fó liman ba malu hakribi violénsia fó liman ba malu hodi dezenvolve munisípiu ne’e di’ak liu ba oin.
Relatóriu Sentru Nasionál Chega! (CNC-sigla portugés)
17 abríl 1999, Masakre iha Rezidénsia Manuel Carrascalão iha Dili, semana rua liu tiha hafoin akontesimentu Masakre iha lgreja São João de Brito! loron 6 abril 1999. Vítima sira husi masakre iha Carrascalão nia uma mak ema pro-independénsia no vítima sira ne’ebé halai ka evakua husi Maubara Liquiça hafoin akontesimentu Masakre iha lgreja Liquiça.
Iha loron ne’e, Milísia Besi Merah Putih (BMP) no Aitarak hamutuk ho Militár Indonézia oho maizmenus ema na’in sanulu-resin-sia (19) inklui Manuel Carrascalão nia oan Manuelito Carrascalão no insidente ne’e akontese hafoin sorumutu boot ida ne’ebé paritisipa husi ema kuaze rihun-lima (5.000) husi Forsa Kombatente Integrasaun (Pasukan Pejuang Integrasi) iha Edifisiu Governadór nia oin (Atuál Palásiu Governu).
Durante sorumutu boot ne’e, líder pro-integrasaun sira provoka ema atu kaer no oho sira ne’ebé la apoia integrasaun ba Indonézia.
Sorumutu ne’e partisipa mós husi autóridade altu governu nian, inklui Governadór Provinsia – Abílio Soares Administradór (Bupati) Dili, Domingos Soares, Komandante Korem Timor Timur, Koronel Tono Suratman, Adjuntu Operasaun Xefe Estadu Maiór Ezersitu, Maiór Jenerál Kiki Syahnarki no Ofisiál Altu Nível Militár no Sívil sira seluk tan.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
