DILI, 23 abríl 2024 (TATOLI) – Maun, ó labele kaer tudik hanesan ne’e! Husik ba, imi mate. Mate ba hodi sosa ita-nia ukun rasik aan! Ó rai tiha tudik ne’e, lalika liman hasoru sira!
Sezar Maia “Manhoka” vítima no sasin moris ida husi Masakre Rezidénsia Carrascalão, hanoin hikas, liafuan husi Maria Fátima, vítima no sasin moris ida husi Masakre ne’e, bainhira milísia ataka sira, iha tinan-25 liubá, ba Jornalista TATOLI, Hortêncio Sanches, iha Fundasaun Oriente, foin lalais ne’e.
Naton ne’e ha’u-nia fuuk naruk. Entaun, ha’u kaer tudik ne’e ha’u so’e tiha. Dima ne’e mós ha’u so’e tiha. Ha’u sei lori tudik ne’e ko’a rasik tiha ha’u-nia fuuk – Manhoka konta tuir oinsá nia esperiénsia ‘moruk’ iha situasaun dilemátika – entre mate no moris, iha nia otas foinsa’e, bainhira milísia sira ataka sira.
Kronolojia, tuir vítima no sasin moris, Sezar Maia “Manhoka”, nune’e:
Iha fulan marsu nia laran ami sei hela iha Maubara. Iha ne’ebá, ami serbisu ba ukun rasik aan hamutuk ho forsa sira iha ai-laran. Ha’u la’ós foin mak serbisu ho ema ai-laran. Maibé, antes milísia sira iha, ha’u serbisu ona ho ema ai-laran sira.
Tanba ne’e ha’u ema ida sempre han hela de’it militár Indonézia nia ain, ida ne’e antes milísia Besi Merah Putih (BMP) sira mosu.
Bainhira BMP mosu iha Maubara halo ami aat liután ne’e mak ami halai mai Liquiça iha fulan marsu nia klaran. Bainhira halai mai Liquiça milísia sira tuir nafatin atu oho ha’u ho ha’u-nia família tanba sira koñese ona ha’u ho ha’u-nia família servisu ba ukun rasik aan.
Milísia duni tutuir ami. Ami sente labele. Ami halai liu mai Dili. Ami mai tama liu mai Sr. Manuel Carrascalão nia uma. Ami hela iha Sr. Carrascalão nia uma durante semana rua hanesan ne’e. Milísia sira duni tuir nafatin ami. Sira mai hakilar iha Estrada, uma oin dehan, “kaer ema sira ne’e oho mate tiha!”. Ami nonok de’it la simu hasoru sira.
Iha loron 15 abríl, milísia lubuk ida husi Maubara mai la’o ba mai iha uma oin ne’e. Sira dehan, “Imi hein ami iha bainrua. Imi la mate mak imi haree!” Ami labele halai sai ona tanba dalan laiha ona ba ami. Entaun, ami hein de’it saida mak akontese iha bainrua.
Nune’e, iha loron 17 abríl dadeer, sira halo ona movimentu iha li’ur. Sira balun sei mai tuir upacara (isar Bandeira) iha Kantor gubernur (Palásiu Governu). Sira balun sei tuir hela upacara. Sira balun mai ona asalta ami. Iha oras tuku 12:00, sira komesa mai ona. Mai ho buat kro’at barak hanesan samurai, rama, tudik meik. Sira mai tan ho kilat rakitan no kilat ahi boot ne’e. Sira mai hamutuk ho Tentara (militár) lubuk ida.
Sira (milísia) to’o iha odamatan oin, ha’u iha hela uma-laran. Ha’u hateke husi janela vidru hetan sira book ona portaun boot. Sira loke la di’ak. Entaun sira uza karreta truck (baskolante) boot ida mak xoke odamatan ne’e nakloke. Sira halai tama mai. Sira mai tiru razada kedan. Sira tama mai ne’e bobar oin metin kesi ho bandeira Merah putih (Bandeira Indonézia) iha sira-nia ulun. Sira mai ne’e ko’alia lian oioin; tolok ami. Trata ami.
Sira tama mai komesa oho ona ema sira iha laran, Sr. Manuel nia oan mane, Manuelito. Ami mak iha uma-laran, nia sei hakilar, maibé ami ho trauma ida-idak halai fahe malu ba buka fatin hodi subar.
Maibé, ha’u sei subar hela iha odamatan kuartu nian. Ha’u ho dima ida ho tudik meik ne’e rua. Ha’u sikat tiha; ida iha kanotak, ida ha’u kaer de’it. Ha’u hanoin de’it ema ne’e tama mai ita la moris. Sira mai ne’e target (alvu) atu hasai ita-nia ulun.
Ha’u sei hamriik hela, mana ida mai. Nia naran Maria Fátima no ida fali, Costodio. Ami Maubara hotu. Mana Maria ko’alia mai ha’u:
“Maun, ó labele kaer tudik hanesan ne’e!”
“Husik ba, imi mate, mate ba hodi sosa ita-nia ukun rasik aan!”
“Ó rai tiha tudik ne’e, lalika liman hasoru sira!”
Naton ne’e ha’u-nia fuuk naruk. Entaun, ha’u kaer tudik ne’e ha’u so’e tiha. Dima ne’e mós ha’u so’e tia. Ha’u sei lori tudik ne’e ko’a rasik tiha ha’u-nia fuuk.
Ha’u sei ko’a hela ha’u-nia fuuk iha uma-laran. Ha’u rona milísia sira hakilar iha li’ur dehan, “Wartawan (jornalista) imi na’in rua tama mai halo saida? Imi lakohi sai, ami oho imi rua agora”. Kala jornalista balun iha momentu ne’ebá mai iha ne’e, ha’u la hatene malae ka Timór, tanba ha’u rona de’it iha uma-laran sira ko’alia iha li’ur. Hotu, sira na’in rua mós kala halai fila, ami subar-metin ona iha laran.
Sente ba situasaun manas liu ona, iha fatin ami subar ne’e la seguru. Entaun, ami halai tama ba Sra. Cristina nia haris-fatin iha kuartu-laran. Ami ema kuaze 20-resin mak sena aan malu iha laran. Derrepente iha li’ur, ami rona sira taa ona mestre ida naran Cancelo nia alin, nia “Cancelo” mak ami-nia Ketua (Xefe) iha fatin ne’e.
Ami nafatin subar iha haris-fatin laran ne’e, milísia sira tama mai dehan, “Di’ak liu imi sai. Se la sai mak ami sei so’e granada tama ba!”. Entaun, mana ida naran Maria, nia ema Loes nian. Nia mak hakilar sai ba:
“Hai, labele! Sira mane, imi oho hotu ona husik netik ami feto sira moris iha ne’e. Aban bainrua mak imi manán karik hodi ukun netik ami ba! Se ami mate hotu, imi atu ukun se?”
Milísia nia boot ida husi Maubara nia naran Mateus Nau-diru nia oan sarani ida mós tama hotu ho ami iha haris-fatin ne’e. Nia kala rona nia aman-sarani nia lian, nia dehan:
“Aman sarani, ami rende!”
“Rende?! H** fali imi-nia avó, rende”
“Karik uluk iha Maubara, nusa imi lakohi rende?
“Imi halai to’o mai ne’e halo saida?”, Mateus hatan ho liafuan ne’ebé mak la merese atu hatan ba feto.
Haree ba milísia sira ladun foku ona ba ami, sira iha haris-fatin laran ne’e, ha’u halai sai fali ba buka fatin seluk hodi subar. Ha’u halai sai, helik hela iha armáriu sala-vizita nian ne’e, haree milísia sira komesa dada-sai ona, Sr. Carascalão nia oan mane, Manuelito sai ba li’ur.
Maske ema dada ona nia sai, nia sei hakilar lian ida:
“Ha’u mate ona! Maibé, imi sira balun sei subar iha ne’e karik lalika sai! Subar-metin, atu nune’e imi bele moris!” ne’e, ha’u haree ho matan, Manuelito sira lori sai ona ba li’ur;- oho nia.
Nune’e, ha’u halai tama fali ba kuartu ida subar iha kama okos. Ha’u toba nonok de’it tanba milísia sira oho ona Amanu. Iha tuku 13:00 hanesan ne’e, ha’u rona ba situasaun komesa hakmatek ona, Polísia sira mós halo finje mai barak ona.
Entaun, ha’u dolar sai neneik. Hafuhu, sira balun subar ne’e komesa sai ida-ida ona. Entaun, balun sa’e ba karreta Polísia nian. Ha’u mós ba tabik ho sira sa’e karreta Polísia nian. Sira lori ami ba POLDA Comoro nian.
Bainhira ami iha POLDA Comoro Sr. Malae ida mai fó osan ba ami sira ne’e, kuaze ema 10-resin; ema ida, lima puluh ribu rupiah hodi hola netik bee ruma ami hemu.
Hotu tiha iha ne’e, Sr. Leandro Isaac mak mai lori ami ba hela fali iha Lahane. Ami ba hela iha Lahane ne’e, BRIMOB mak ba fó seguransa ba ami tanba milísia sira hakarak oho nafatin ami.
Entaun, ami hela tiha iha Lahane to’o votasaun referendum iha 30 agostu ne’e, ami rona Timor ukun aan ona ami foin muda fali ba Maubara to’o ohin loron.
Rekomendasaun ba Estadu
Hanesan vítima ida ne’ebé hasoru sofrimentu oioin durante okupasaun Indonézia to’o ohin loron husu ba Estadu liuliu Governu atu valoriza luta ne’ebé vítima sira halo; fó bolsa estudu ba sira-nia oan no harii monumentu ida ba matebian sira mate iha Masakre Rezidénsia Manuel Carascalão, 17 abríl ne’e.
Ha’u la husu buat barak ba ita-nia Estadu, tanba Estadu iha konsentrasaun ba ita-nia dezenvolvimentu, tanba ita luta ba ita-nia nasaun atu hetan Liberdade. Liberdade ona tenke iha dezenvolvimentu, nune’e prepara nasaun nia di’ak ba ita-nia jerasaun sira.
Ha’u husu mak ne’e, valoriza netik ami vítima masakre 17 abríl no halo netik monumentu iha Maubara hodi valoriza sira ne’ebé mate iha masakre ne’e, tanba sira ne’e mós mate ba ita nia ukun rasik aan. Ami-nia oan sira Estadu fó netik bolsa estudu atu nune’e sira eskola matenek hodi dezenvolve nasaun ne’e.
Rekomendasaun ba joven sira
Nasaun ne’e ema barak mak terus no mate. Joven sira, imi moris mai iha tempu ikus ne’e iha tinan 2000 mai leten la sente terus sira ne’ebé uluk joven seluk sira sente. Istória moruk mak ohin loron folin ita-nia ukun rasik aan. Imi joven hadomi malu ba hodi lori ita-nia nasaun ne’e ba oin. Nasaun ne’e iha imi foinsa’e nia liman!
Fó liman ba malu. Haree malu nu’udar timoroan! Labele kria konflitu ba malu tanba konflitu nia rezultadu la di’ak ba nasaun. Só, unidade nia rezultadu mak valór boot ba rai ne’e nia di’ak.
Relatóriu Sentru Nasionál Chega! (CNC-sigla portugés)
Tuir relatóriu CNC, 17 abríl 1999, Masakre iha Rezidénsia Manuel Carrascalão lha Dili, semana rua liu tiha hafoin akontesimentu Masakre iha lgreja São João de Brito, loron 6 abríl 1999. Vítima sira husi masakre iha Carrascalão nia uma mak ema pro-independénsia no vítima sira ne’ebé halai ka evakua husi Maubara, Liquiça, hafoin akontesimentu Masakre iha lgreja Liquiça.
Iha loron ne’e, Milísia Besi Merah Putih (BMP) no Aitarak hamutuk ho Militár Indonézia oho maizmenus ema na’in sanulu-resin-sia (19) inklui Manuel Carrascalão nia oan; Manuelito Carrascalão no insidente ne’e akontese hafoin sorumutu boot ida ne’ebé paritisipa hosi ema kuaze rihun-lima (5.000) husi Forsa Kombatente Integrasaun (Pasukan Pejuang Integrasi) iha Edifísiu Governadór nia oin (Atuál Palásiu Governu). Durante sorumutu boot ne’e, líder pro-integrasaun sira provoka ema atu kaer no oho sira ne’ebé la apoia integrasaun ba Indonézia.
Sorumutu ne’e partisipa mós hosi autoridade altu governu nian, inklui Governadór Provinsia – Abilio Soares, Administradór (Bupati) Dili, Domingos Soares, Komandante Korem Timor Timur – Koronel Tono Suratman, Adjuntu Operasaun Xefe Estadu Maiór Ezersitu – Maiór Jenerál Kiki Syahnarki no Ofisiál Altu Nível Militár no Sívil sira seluktan.
Notísia relevante:“Sira sona ha’u-nia papa, raan kona hotu ha’u” – Masakre rezidénsia Manuel Carrascalão
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
