Top

PR Horta husu Governu tenke foku investe iha setór agrikultura

Vise Primeiru-Ministru, Ministru Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino Hamutuk ho Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta (MAPPF), Marcos da Cruz. Iha Palásiu Prezidensiál, Bairru-Pité, sexta (28/06). Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

DILI, 28 juñu 2024 (TATOLI)– Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, husu ba Governu liuhusi Ministru Agrikultura, Peska, Pekuaria no Floresta (MAPPF) atu foku nia investimentu iha setór Agrikultura, hodi hasa’e produsaun rai-laran tanba Timor-Leste dependente maka’as liu ba ai-han importasaun.

Xefe Estadu hato’o asuntu ne’e, bainhira halo sorumuk ho Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitaria, Mariano Assanami Sabino, ne’ebé akompaña mós ho Ministru Agrikultura, Peskas, Pekuária no Floresta (MAPPF), Marcos da Cruz iha Palásiu Presidensiál, Bairru-Pité, sesta ne’e.

Hafoin enkontru, Vise Primeiru Minsitru Mariano “ASSANAMI” Sabino, ba Jornalista hateten Xefe Estadu husu ba Governu tenke investe no dezenvolve maka’as ona iha setór agrikultura liuliu hodi hasa’e produsaun rai-laran.

“Prezidente Repúblika husu Governu atu loke tan irrigasaun no barajen sira, hadi’a mós irrigasaun balun ne’ebé aat ona ne’e, atu hasa’e produsaun agrikóla iha rai laran,” Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitaria, Mariano Assanami Sabino, hato’o asuntu ne’e bainhira akompaña Ministru Marcos da Cruz ba hasoru Xefe Estadu iha Palásiu Presidensiál, Bairru-Pité, sesta ne’e.

Xefe Estadu mós husu Governu atu koopera ho Governu Xina hodi apoia dezenvolve setór agrikultura iha Timor-Leste.

“Ami mai hasoru Prezidente Repúblika tanba iha tempu besik nia sei vizita Estadu ida ba nasaun Xina, Ministru Agrikultura mós sei akompaiña, tanba iha Xina ita sei ko’alia kona-bá kooperasaun iha área agrikultura ho Xina. Tanba antes ne’e ita halo ona kooperasaun iha setór agrikultura nian, ita atu ba tan ne’e hodi hametin liután kooperasaun no oinsa mak bele serbisu hamutuk hodi moderniza ita nia setór agrikultura,” katak ASSANAMI.

Tuir dadus iha 2021 hatudu produsaun foos iha rai-laran seidauk to’o atu sustenta konsumu nasionál kada tinan, tanba ne’e sei presiza halo importasaun. Tanba haree ba totál populasaun hamutuk millaun 1,3 ne’e presiza tonelada 137.000 kada tinan, enkuantu produsaun tuir previzaun tonelada 72.000, tanba ne’e sei presiza importa nafatin tonelada 60.000-resin

Tanba ne’e, polítika ministériu nian mak atu mantein hasa’e produsaun, halo diversifikasaun produtu, espansaun ba área potensiál no aplika teknolojia produsaun.

MAPPF hahú nomaliza irrigasaun

Biban ne’e, MAPPF, Marcos da Cruz, hateten polítika Governu da-sia atu halo investimentu maka’as ba setór Agrikultura hodi hasa’e produsaun rai-laran, nune’e bele redús importasaun.

” Agora ita hahú hadi’a ona irrigasaun sira ne’ebé durante ne’e aat, ita mós halo tan irrigasaun foun, iha fatin barak hanesan Oebaba (Zumalai), Buluto (Laleia), Maliana 1, Larisula no Baguia (Baucau) no Viqueque agora funsiona no la’o hela, agora ita planu hela oinsá moderniza liután,” afirma Ministru Marcos.

Nune’e mós irrigasaun ne’ebé foin halo konstrusaun tan hamutuk rua iha Venilale (Baucau) no Laivai (Lautem) no sei halo mós tolu iha Maliana 2, Watua iha Baucau no ida iha Viqueque mota mak irrigasaun Irabere.

“Ita fiar katak ho jestaun ne’ebé di’ak ba irrigasaun hirak ne’e ho kualidade ne’ebé di’ak iha tinan oin sei hasa’e ita nia produsaun rai-laran,” nia promote.

Governu mós monta ona ekipamentu pezadu hanesan eskavatór iha Munisipiu hotu atu intensífika natar hirak ne’ebé funsiona ona no loke tan área ne’ebé potensiál ba natar ne’ebé abandona hela.

“Ita mobiliza ona eskavadór sira ne’e kee ka hasai ona sedimentasaun iha irrigasaun atu bee bele halai ba natar hirak ne’e. Ita foku ba área hirak ne’ebé durante ne’e abandona, ezemplu Baucau nian mak iha Kairabela uluk abandona, maibé agora funsiona hotu ona, ita kee ona no haree mós komesa tasak ona hein de’it kolleta,” nia konklui.

Polítika Governu da-sia

Dezenvolvimentu setór primáriu sai fundamentál ba País, ida ne’ebé besik 75% husi populasaun hela iha áreas rurais no, iha ne’ebé, nível pobreza (situasaun kiak) sei aas tebes, ho debilidades (frakezas) seluk-tan ne’ebé relasiona ho pobreza.

Tanba ne’e, Governu konsidera Agrikultura hanesan baze ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál País nian. Melloramentu (maneira oinsá hadi’ak) setór ida ne’e, iha ligasaun ho oinsá hadi’a setór peskas no produsaun animál, atu, iha tempu badak nia laran, hadi’a kualidade no moris di’ak ba timoroan tomak. Nune’e, metas (ka target) Governu nian, mak atu hadi’a seguransa ai-hán (seguransa alimentar) Nasionál, reduz pobreza rurál, apoia tranzisaun hosi kultura (agrikultura) subsisténsia nian ba produsaun emprezariál ba produtus agríkolas, pekuárius, peskas no florestais nian, hodi promove sustentabilidade ambientál no konservasaun rekursus naturais Timor-Leste nian.

Atu hodi kumpre objetivu ba nível seguransa aihán (seguransa alimentar) nian, Governu sei habelar setór agríkola, hadi’a prátika kultivu no produtividade agrária nian, dezenvolve asoens hodi hadi’ak produsaun kulturas agríkolas espesífikas no sistemátikas, tuir lolós ho potensiál hosi rejiaun ida-idak país nian, hodi garante mós objetivu atu dezenvolve nasaun nia setores produtivu.

Kria planu integradu dezenvolve setór agrikultura

Molok ne’e, Organizasaun Naun Governamentál (ONG), Hadomi Agrikultura Sustentável Timor-Leste (HASATIL) sujere ba Governu atu kria planu integradu ida hodi dezenvolve setór agrikultura iha Timor-Leste molok prevee osan.

Tanba HASATIL, nota katak durante ne’e ema hotu preokupa katak setór agrikultura ladún la’o tanba alokasaun orsamentu la sufisiente, maibé ida-ne’e la’ós sai kestaun importante ida maka Governu presiza halo planu integradu hodi identifika difikuldade sira ne’ebé fó impaktu ba dezenvolvimentu setór agrikultura, nune’e bainhira iha planu di’ak mak orsamentu naton mós bele organiza di’ak.

HASATIL mós nota katak la’ós kestaun alokasaun orsamentu, kestaun maka polítika tenke mai ho dadus ne’ebé fiksu kona-ba situasaun reál rai-laran, saida mak presiza responde no identifika dezafiu saida mak durante prosesu dezenvolvimentu agrikultura hasoru.

Durante tempu barak nia laran, hahú hosi governasaun dahuluk to’o agora, iha planu orsamentu seidauk kona loloos alvu hosi dezenvolvimentu setór agrikultura rasik.

Ezemplu kona-ba irrigasaun, ne’e ninia funsionamentu la’o di’ak bainhira tempu udan maibé oinsá halo irrigasaun nia funsaun ne’e kuaze bele ajuda hasa’e produsaun hanesan kada tinan halo kultivu dala-tolu. Dezenvolvimentu setór agrikultura labele preokupa de’it ba alokasaun orsamentu kiik maibé oinsá haree kauza prinsipál saida mak presiza duni responde nune’e trasa orsamentu karik bele fó prioridade.

Dezafiu iha prosesu dezenvolvimentu setór agrikultura barak maibé boot liu mak mudansa klimátika, presiza halo planu hodi halo mitigasaun ba situasaun ida-ne’e. Ida seluk ko’alia kona-ba produtividade utilizasaun rai no stock sufisiente ba fini produtu sira. Aleinde ne’e infraestrutura hanesan irrigasaun, armazein no kapasidade rekursu umanu nian hodi jere.

Enkuantu partisipasaun autór ba iha área agrikultura ne’e mós importante, liuliu joven sira tanba ho inan-aman sira ninia idade 40 ba leten mak serbisu maka’as ne’e difísil tebes atu hasa’e produsaun rai-laran.

Nune’e, rekomenda ba Governu katak presiza promove planu konservasaun ba rai, bee, fini no matéria lokál, fó espasu másimu ba joven iha agrikultura, no presiza dezenvolve talentu abilidade joven sira.

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Florencio Miranda Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!