Família-CCLN Viqueque haloot ona saudozu Tomas Alves ‘Anitai’ iha jardín eroi Metinaro

VIQUEQUE, 11 jullu 2024 (TATOLI)- Família no Konsellu Kombatente Nasionál Libertasaun (CCLN, sigla portugés), kinta ne’e, haloot ona saudozu Tomas Alves Monteiro “Anitai”, iha Jardín Eroi Patria Metinaro, Postu Administrativu Metinaro, Munisípiu Díli.
Saudozu “Anitai” hakotu iis iha loron 7 Jullu, tuku 07:23, dader iha Hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV) Dili ho idade 84 tanba sofre moras komplikasaun,
“Ami sente triste tanba lakon ami-nia aman doben, ne’ebé oras ne’e hakmatek hamutuk ho Santu Santa sira iha Reinu-Lalehan, ami-nia aman iha ami-nia fuan no ami sei temi bei-beik ita-nia naran liuhusi istória ne’ebé halo ba rai ida-ne’e,” dehan Saudozu nia oan mane, Tomas Alves Monteiro, kinta ne’e,

Oan mane Saudozu ne’e rekomenda ba Governu atu atribui direitu saudozu nian ba feto faluk no oan ki’ak sira hodi sustenta sira nia moris loron-loron iha sosiedade.
“Ha’u husu ba lider funu nain sira ne’ebé sei moris, lolo-liman hamutuk, kumpre imi-nia promesa hodi tau matan ba luta maluk sira nia oan, no beioan sira, atu sira iha espasu hanesan mós ema seluk iha Repúblika Demokrátika Timor Leste”, nia sujere.
Biografia saudozu “Anitai”
Saudozu Tomas Alves ho kódiku “ ANITAI “ moris husi aman ho Nicolau – Matebian, no inan Mariana iha uma lisan Sambui -Luabere. Saudozo Moris iha suku Uaibobo postu Administrativu Ossú, Munisípiu Viquque iha loron 12 fulan- Abril tinan 1940. Saudozu hamutuk na’in-lima ( 5), hanesan feto-2 no mane-3. Saudozu hanesan oan-daruak.
Saudozo Tomas Alves “ Anitai “ forma uma-kain ho Emilia Guterres husi uma lisan Laku-liu – Uitau iha Tinan 1962. Saudozu oan hamutuk na’in-7 ( hitu).
Saudozu hahú nia eskola formál iha kolegio SantaTeresinha Ossu iha tinan 1950, no ramata nia estudu formal 4ª klase iha tinan 1957. Ramata eskola iha tempu okupasaun kolonizmu Portugués, nune’e tinan 1960 to’o 1962 saudozu tama militár obrigatóriu nu’udar primériu liña. Iha tinan 1964 to’o 1978 saúdozu Tomas Alves “Anitai’ hetan nomeia sai adjuntu xefe suku Uaibobo iha tempu koloniál estadu Portugués.
Iha Tinan 1974 to’o 1975, Hafoin Governadór Salazar –Portugués fó liberdade ba povu Maubere atu deside nia dalan ba ukun rasik an, Saudozu hahú simu kna’ar husi Partidu FRETILIN nu’udar Delegadu aumezmu tempu nu’udar ativista iha Zona, iha empu ne’e-bá. Saudozu hetan noemasaun husi “ Komandante Falur Rate Laek” atuál Tenente Jenerál Forsa Defesa Timor Leste (FALINTIL), iha Povasaun Samaliurai suku Uaibobo, posto Ossu.
Nune’e, iha tinan 1976-1978, saudozu partisipa iha formasau polítik ka “CEPORPOL” iha sub-komite Rabina Leste iha Akaderu-Are Loi, Uailaba husi Adjuntu no membru Komite Central Kayrala Xanan Gusmao atuál Primeiru Ministru no Saudozu “Lino Olocasa nu’udar Komadante Setór. Tempu ne’ebá saudozu assume kargu Asistente Polítika iha aldeia Mata-dalan no assume sesaun justisa hamutuk ho Sekretáriu Zona Francisco Guterres ‘Lu-olo’ eis Prezidente Repúblika, hamutuk ho Paulo Asis Belo – FUNU MATA, eis Vise Ministru Educasaun.
Iha tempu baze apoio rahun tinan 1978, saudozu assume kargu núdar asistente Polítika iha Costeira Leste, no husi ne’e muda ba komité da Zona 17 fulan-Agostu ho nia Sekretáriu mak António de Piedade ‘Naua Loi’, Mausela Osso-Rua, ho Tetum Aitahan Matak.
Iha Unidade 3, hamutuk ho Saudozu Adjuntu “Solan” to’o loron 22 Novembru 1978. Iha baze apoia rahun, iha Tinan-1978 nia rohan, tuir orientasaun kuadru polítika Komité Sentral FRETILIN, fó opsaun ba populasaun atu tun ba zona okupada ho orientasaun patriotika katak, “Imi-nia isin lolon ba hamutuk ho inimigu, maibé imi-nia fuan no imi-nia espiritu luta kontinua hamutuk ho FRETILIN no FALINTIL, hodi hala’o Polítika iha inimigu nia le’et iha vila laran”.
Nune’e, Saudozu “Anitai” kontinua asume nia responsablidadepatriotika nu’udar responsável “CERNAK” hodi estabelese fila-fali ligasaun iha sentru resisténsia nasionál klandestina no Frente Armada ho komadante ANU- SEGE no komandante Makikit iha parte Builó, to’o loron 1 fulan – Marsu tinan 1981”.
Hafoin reorganiza funu iha luta libertasaun nasionál, iha Aitana – Lalini Maubai Lacluta, saudozu nu’udar membru MIPLIN hamutuk ho komadante Falur Rate Laek no Aitahan Matak to’o akontesimentu levantamento jerál armadu. hahú husi Kraras, Buanurak, Loi-Hunu, Ossorua, Kai-Ua Uaibobo no Nahareka, Iha Loron 30 agostu 1983.
Impaktu husi levantamentu jerál armadu, saudozo Anitai hetan persegisaun loron no kalan husi inimigu,nune’e saudozu halo desizaun ida ne’ebé todan tebes, hodi husik feen no oan no família tomak sai ba ai-laran ho populasaun husi suku Uaibobo hamutuk ema nain-42 ho kilat lolon 11, hodi ba hamutuk ho kompatriota da luta FALINTIL hodi sobrevive luta ho duru no prolongada ba kauza Libertasaun Nasionál, iha momentu ne’eba Saudozu núdar xefe suku Uaibobo.
Iha Tinan 1983-1984, Saudozu entegra ona nu’udar kuadru no kombatente da rezisténsia Armada iha Rejiaun Vivake hamutuk ho Saudozu Komandante Rosito, Saudozu Komandante Elias Makikit no Komandante Sebastiao Mandeo, Tutela iha Koluna Negra – komandadu husi komandante Ologari Asuwain no Saudozu komandante Agustino Ferra – Lafaek nia Partilasaun.
Iha 1984-1985, aleinde nu’udar kuadru no kombatente iha Frente armada, saudozu assume responsablidade resposavel lojistika hodi jere no fahe materiá funu, antes fó sai ba forsa armada ba parte rejiaun Vivake ho Komandante Sabika Besi Kulit.
Iha Tinan 1985-1986, simu orientasaun husi komandu da Luta, liuhusi Komandante Sabika Besi Kulit, atu estabelese rede klandestina iha área Uaibobo no Nahareka, maibé iha tempu ne’ebá rede klandestina iha area referida kotu, kauza mata-dalan ka ligasaun entre FALINTIL no klandestina vila-laran assistente ba rejiaun vibake, João Teodoro, hetan traisaun husi kolaborador inimigu nian ka intelijensia Militár Indonézia nian.
Hafoin ho situasaun ida-ne’e, iha 1986, Saudozu hamutuk fila-fali ho Forsa Armada iha parte Rejiaun Vivake, ho saudozu Komisáriou Polítika saudozu Joaquim Ximenes-Kakai no mós Adjuntu Alin-Laek no Adjuntu Sili-Sana, saudozu Domingos Castro – Laran To’os, ho objetivu atu halo ligasaun ho Parte Igreja hanesan Dom. Carlos Filipe Ximenes Belo, Saudozu Padre João de Deus Pires ho kódiku Liras no Padre Mangalhães, oinsá mak atu evita, kona-ba tendensia vigansa komunista iha mundu internasionál katak, luta ne’ebé lidera husi Fretilin la’ós atu harii nasaun ida Komunista, maibé harii sosiedade ida fiar ba Maromak no hetan Direitu hanesan ho Nasaun sira seluk.
Nune’e iha Tinan 1988, Anitai hahú simu orientasaun husi komandu da luta liuhusi Saudozu komadante David Alex Daitula, hodi muda fila-fali ba Sentru Leste, hamutuk ho Komadante Trix atuál xefe Estada Maior F- FDTL no Komadante Bian–Lau, ho Adjuntu Tabesi ho objetivu hodi buka tuir nafatin rede klandestina iha Vila-laran, liu-liu iha área Vemasse, Laleia Raimea no Loi-Lobu, durante tinan ida nia laran, maibé esforsu todan ida-ne’e la konsege hetan rede klandetina iha área ne’ebá tanba situasaun hotu domina husi inimigu.
Funu iha Timor Leste kontinua la’o ba oin nafatin, nune’e iha tinan 1989 komandu da Luta liu husi Saudozu Komadante David Alex – Daitula, fo orintasaun ba Saudozu fila ba área Sambui – Builo, hodi kontinua hametin povu Mubere nia konsiensia ba Luta iha enkontru sekreta ho populasaun iha vila liuhusi rede klandestina, no konsege harii “Kaixa Rocha Negra” ho kuiñesidu “KAIXA VIA – ANITAI”, no Saudozu rasik mak núdar responsável prinsipal ba kaixa referida, ho Komandante Siguransa ba kaixa ne’e mak “Sancho Lugamo ” atuál membru F-FDTL Reformadu ho “Gregorio – Aquino’ atuál membru F-FDTL. Kaixa ne’e servisu tuir liña orientasaun husi komandante Sabika Besi Kulit, Komandante Falur Rate Laek no Saudozu Komadante David Alex Dai Tula.
Iha loron 12 Setembru 1991, atividade klandestina sira ne’ebé Saudozu lidera deskobre husi inteligénsia militár Indonézia sira nian, nune’e saudozu hetan kapturasaun hamutuk ho nia luta maluk nain rua, mak Saudozu Selok husi Ossu, no saudozu Selik husi Uatulari, ema kastigu iha Nangala Venilale durante fulan-tolu.
No kontinua kastigu iha markas KOPASUS Baucau Flamboyang to’o tinan 1993. hafoin iha 1994 muda fila-fali hodi ba kastigu iha markas Nanggala Ossu no Viqueque.
Iha 1995 – 1998, Saudozu kontinua kumpre sentensa ne’ebe inimigu Indonézia fó liuhusi (Wajib lapor) ka aprezentasaun periódika ba Nanggala iha aldeia Aba-Ana, suku Uaibobo. Alende kumpre sentensa inimigu saudozu komesa aproveita espasu hodi hahú fila-fali nia misaun lulik, hodi servisu hamutuk iha orgaun No.8 – Frente klandestina parte mahon CNRM nian, Saudozu nu’udar membru komité ezekutivu ba CNRM ne’ebé lidera husi Aitahan –Matak, no halo ligasaun ho komadante Sabika Besi Kulit iha área Builo nian.
Iha 1998 to’o 1999 núdar membru frente Politik interna la’o hamutuk nafatin ho Aitahan Matak hodi mobiliza no organiza populasaun iha zona okupadu hodi prepara ba konsulta popular ka referendum. Iha tempu Konsulta Populár 1999, Saudozu hetan delegasaun husi Komandu da Luta hodi tau matan ba lala’ok Konsulta Populár ne’ebé organiza husi Nasõens Unidas, altura nebá Saudozu destaka iha Centro Votasaun Ossoleki – Meta.
Iha ukun rasik an, Gorvernu Tranzisaun UNTAET ho nia planu atu halo transformasaun FALINTIL ba Forsa Defeza de Timor Leste, tanba kestaun idade Saudozu Anitai fila ba vida sivil hamutuk ho Família sira hodi halo to’os no natar iha rai moris fatin Uaibobo – Ossu.
Tinan 2004, Saudozu hetan rekoñesemento husi Estadu Timor Leste ho Ordém FALINTIL, iha loron 20 Agustu tinan 2013. Programa Estadu ba dezmobilizasaun Falintil daruak , iha Betano Same. Saudozu kondenkora ho Grau segundu ba ordem Falintil (Ho Durasaun Ativu iha Vida Frente Armada – FALINTIL ho durasaun tempu tinan 11 ho fulan-8 ho postu servisu responsável lojistika iha Frente Armada. Estadu Timor Leste rekorda no kondekora ba Rejistu kombatente Libertasaun Nasionál Timor Leste ho número registo VFA-VFAV01301.
Jornalista : Vitorino Lopes da Costa
Editór : Florencio Miranda Ximenes

