Relatóriu : Kresimentu ekonomia TL sei aumenta tanba investimentu governativa

DILI, 21 agostu 2024 (TATOLI) – Tuir relatóriu semi anuál husi Banku Mundiál katak Timor-Leste nia kresimentu ekonomia projeta sei aumenta iha tinan ida-ne’e tanba Governu investe iha infraestrutura no seluk tan.
“Relatóriu semi finál husi Banku Mundiál katak Timor-Leste nia kresimentu ekonómia projeta sei aumenta iha tinan ida-ne’e, haforsa husi investimentu Governu iha infrastrutura, númeru turismu aumenta no fluxu remesa ne’ebé estável”, Reprezentante Banku Mundiál iha Timor -Leste Bernard Harborne, dehan iha sesaun aprezentasaun rezultadu análize kona-ba ekonomia atuál iha Timor-Leste, Lesidere, ohin.
Nia hateten, kresimentu produtu internu bruto anuál projeta hakbesik ba 3% tinan ida-ne’e, sa’e husi 2.3% iha tinan 2023 no sa’e ba metade husi 3,7% iha tinan 2024 ba to’o 2026.
Aproveita adezaun ba OMK hodi transforma ekonómia, fó avaliasaun komprensivu ida kona-ba dezenvolvimentu makro ekonomia atuál, perspetiva no risku sira. Haree liu-ba poténsia transformativu husi nasaun ne’e nia adezaun ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK).
“Adezaun ba OMK marka momentu importante ba Timor-Leste no loke oportunidade krusiál ba transformasaun ekonómia”, Bernard Harborne informa.
Nia relata, polítika interna no matadalan internasionál, Timor-Leste bele hasa’e ninia klima komérsiu, atrai investimentu nesesáriu husi rai-liur no haforsa kresimentu sustentável. Maske-nune’e, atu hetan benefisiu hirak ne’e, presiza esforsu dedikativu ida husi Governu iha reformasaun estrutura no implementasaun polítika ho efetivu.
Relatóriu ne’e aprezenta liuhosi análiza klean ida kona-ba benefísiu ekonómia no reformasaun ba regulamentu internu relasiona ho TL nu’udar membru OMK, no enfaze importánsia husi hametin fasilidade komérsiu, hadia infrastrutura rejiliente no implementa polítika sira ba apoiu diversifikasaun exporta no kresimentu setór privadu.
Rekomendasaun xavi sira inklui pasu hirak ne’ebé sei prezerva nasaun nia fundu petrolíferu, fundu sobenaru nasaun nian ida ne’ebé estabelese hodi jere riku-soin mina nasaun nian. Mantein fundu iha nivel atuál, sei presiza reformasaun despeza no rendimentu”, nia haktuir.
Relatóriu ne’e apela utilizasaun di’ak ba finansiamentu suvensaun no empréstimu konsesionál ne’ebé oferese husi doadór sira no parseiru dezenvolvimentu sira. Maibé importante liu mak relatóriu ne’e hatudu importánsia husi diversifikasaun ekonómia ho dalan ba dezenvolvimentu setór naun-petroliferu, liuliu agrikutura no manufaktura. Espesialmente, investimentu efisiente sira iha despeza kapitál ne’ebé ho objetivu atu responde ba defisiénsia infrastrutura no hamenus kustu produsaun ba setór privadu ho hanoin katak sei fó impkatu.
Iha fatin hanesan, Ekonomista Banku Mundiál iha Timor Leste, Amina Coulibaly, informa situsaun ekonomia atuál iha Timor-leste hasoru nafatin dezafiu iha ezekuasaun orsamentu.
“Dahuluk ita hatene katak ezekusaun orsamentu ne’e tun tanba dalaruma iha aprovasaun husi orsamentu ba setór privadu no ministériu sira, daruak mak ita haree ba projetu sira la aliña ho nesesidade ne’ebé mak ita iha”. Amina Coulibaly esplika.
Aleinde dezenvolvimentu atuál, kresimentu globál lao neneik ho inflasaun ne’ebé hahú tun, maibé risku husi geopolítika no alterasaun klimátika sei kontinua. Ekonómia avansadu no mekardu dezenvolvidu sira, inklui parseiru komérsiál Timor-Leste nian, hasoru kresimentu ne’ebé la’o neneik.
Iha rai laran, estimativa prelimináriu hatudu katak kresimentu Produtu Internu Brutu (PIB) 2,3% iha tinan 2023, menus husi 4% ne’ebé hetan ona iha tinan 2022. Kresimentu neneik ne’e tanba dezafiu fiskál husi eleisaun parlamentaria, mudansa subsekuente ba governasaun no menus iha ezekusaun despeza kapitál. Mezmu konsumu privadu aumenta ba 3.2%, maibé investimentu públiku sei fraku nafatin.
Dependénsia forte ba setór públiku no mós progresu ne’ebé neneik iha diversifikasaun ekonómia, halo produtividade laiha mudansa, liuliu iha setór PIB laos-petroliferu. Entretantu, presaun husi inflasaun diminui ona tanba dolar aas aumenta forte, maske hahan folin, liliu fos folin sei a’as nafatin. Nasaun ne’e nia ekonómia sei kontinua depende ba despeza públika, ne’ebé kontribui liu 80% husi nia PIB.
Setór privadu seidauk dezenvolve ho di’ak, so kontrbui ki’ik-oan de’it ba kriasaun kampu servisu no dinamizmu ekonómia. Dezafiu merkadu traballu sei kontinua nafatin, ho menus taxa partisipasaun iha forsa traballu no saláriu ne’ebé hatun ho maka’as, liuliu ba traballador sira ho nivel edukasaun a’as liu. Presisténsia dezafiu ezekusaun orsamental kontinua impede dezempeñu ekonómia Timor-Leste. To’o iha Maiu 2024, ezekuta deit 25% iha orsamentu Governu Sentrál no 6% husi orsamentu Kapitál Dezenvolvimentu.
Mezmu númeru hirak ne’e a’as uitoan husi metade iha istória ezekusaun orasamentál nian, maibé la naton nafatin hodi haforsa kresimentu ekonómia ne’ebé signifikativu. Saldu Fundu Petrolíferu (FP) mantein estável iha dolare 18,45 millaun iha marsu 2024, hatudu aumentu moderadu tanba presu mina no gas a’as no menus dada-osan.
Maske nune’e, sustentabilidade Fundu Petroliferu ba tempu naruk kontinua iha risku, ho projesaun ne’ebé indika iha kontinuasaun ba levantamentu ne’ebé a’as liu rendimentu sustentável estimadu. Dezekiblru sira esterna nian sai a’at liután, tanba menus esportasaun, liuliu iha kafe no mina, ne’ebé estraga liután defise komersiál.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Zezito Silva

