PM Xanana husu timoroan presta omenajen ba Kofi Annan

DILI, 30 agostu 2024 (TATOLI) – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, husu ba ema hotu iha nasaun ne’e atu presta omenajen ba eis-Sekretáriu Jerál Organizasaun Nasaun Unida (ONU), Kofi Annan, tanba nia lideransa mak tau importansia ba problema Timor nian to’o haka’at ba referendun.

Xanana hato’o pozisaun ne’e durante intervensaun iha ámbitu komemorasaun aniversáriu Konsulta Populár ba dala-25 ne’ebé realiza iha Estádiu Munisipál Dili, sesta kalan.

“Durante tinan barak mundu internasionál la rekoñese ita nia luta, maibé ita tenke fó omenazen ba Kofi Annan, bainhira nia tama hanesan Sekretáriu Jerál ONU nia iha kompromisiu boot atu rezolve kazu Timor-Leste,” Xanana tenik.

Xefe Governu ne’e dehan, durante luta Timor-Leste nian nunka simu apoiu kilat husi nasaun liur, maibé apoia polítiku no morál liuhjsi movimentu solidaridade internasionál sira maka’as tebes.

“Povu iha nasaun barak hamri’ik fó apoiu ba ita nia luta durante ne’e, ida ne’e mak ita nu’udar povu tenke agradese ba organizasaun, movimentu solidaridade iha rai barak ne’ebé fó nafatin korajen mai ita,” nia tenik.

Selebrasaun Konsulta Populár: labele hanoin ba aan de’it, maibé hanoin ba povu nia moris di’ak

Primeiru-Ministru apela iha selebrasaun konsulta populár ba tinan ida ne’e hodi haree fila fali ba kotuk agora Timor-Leste nu’udar nasaun ne’ebé ka’er nia distinu Estadu ona, maibé seidauk kumpre dever tomak.

“Ita nia presepsaun ba ukun rasik aan la’ós hetan bandeira ida, inu nasionál ida, hetan Prezidente Repúblika ida, Parlamentu Nasionál ida, Governu no Justisa, la’e. Ita nia komprensaun, katuas sira ne’ebé mate nia kompriensaun ba ukun aan mak povu bele moris di’ak. Ida ne’e mak husu ba hotu-hotu atu tau interese povu ida ne’e nian, rai ida ne’e nian iha ulun, labele ukun hanoin de’it aan,” nia afirma.

Lider rezisténsia ne’e husu nafatin ba hotu-hotu atu modifika mentalidade agora ba oin tanba Estadu ne’e sei frázíl katak instituisaun Estadu hotu seidauk di’ak, seidauk iha kbiit atu hala’o servisu hodi serví nasaun no povu ida ne’e.

“Maibé sorte ita nia Estadu la’ós Estadu falladu hanesan fatin seluk, ne’e duni husu ba joven sira atu prepara aan, iha matenek, prepara aan iha karakter, prepara aan iha mentalidade, prepara aan iha hanoin katak, boot mai servisu karik labele hanoin de’it ba imi nia aan ho amigu sira, serví nasaun ne’e, serví povu ida ne’e tanba povu mak manán ukun aan, ida ne’e mak apelu ida ne’ebé ha’u fó hela iha aniversariu ida ne’e,” nia hakotu.

Istória badak kona-ba referendum

Referendum independensia halao iha Timor Lorosa’e iha loron 30 Agostu 1999, organiza husi Misaun Nasoins Unidas iha Timor Lorosa’e.

Referendum nia orijen iha pedidu ne’ebé Prezidente Indonézia, B. J. Habibie, hato’o ba Sekretáriu Jerál Nasoins Unidas Kofi Annan iha 27 Janeiru 1999, atu Nasoins Unidas hala’o referendu, iha ne’ebé Timór Lorosa’e sei hetan opsaun ida ne’ebé boot liu autonomia iha Indonézia nia laran ka ukun rasik-an.

Eleitór sira rejeita proposta autonomia espesiál, ne’ebé lori sira ba separasaun hosi Indonézia. Ida-ne’e hamosu violénsia massa no destruisaun ba infraestrutura sira iha Timór-Leste, molok Konsellu Seguransa ONU nian ratifika rezolusaun iha loron 15 fulan-setembru ba formasaun forsa multinasionál ida (INTERFET) atu haruka kedas ba Timór-Leste hodi restaura orden no seguransa no hakotu krize umanitária. Timor Lorosa’e sei hetan ofisialmente independénsia ne’ebé rekoñesidu iha 20 Maiu 2002.

Husi ema Indonézia barak (inklui governu), referendu ne’e hanaran mós konsultasaun povu Timór Lorosa’e (lian Indonézia: Konsultasi rakyat Timor Timur), tanba referendu ne’e ezije rezolusaun Asembleia Konsultiva Populár (MPR) atu revoga ninia rezolusaun anteriór tinan 1978 nian karik maioria votante sira rejeita proposta ne’e.

Indonézia invande Timor-Leste

Indonézia inisialmente invade tiha Timór Lorosa’e iha Dezembru 1975, lakleur de’it hafoin Frente Revolusionária ba Timór Lorosa’e ida Independente (FRETILIN), deklara ona territóriu ne’e nia independénsia.

Indonézia aneksa Timór Lorosa’e iha tinan tuirmai, no iha Prezidente Suharto nia ukun, ninia okupasaun ba territóriu ne’e dalabarak karakteriza ho violénsia no brutalidade. Okupasaun Indonezia no aneksasaun ba Timor Leste la hetan rekoñesimentu husi Nasoens Unidas.

To’o tinan 1999, Indonézia hasoru beibeik presaun no krítika husi Nasoins Unidas no komunidade internasionál kona-ba ninia okupasaun iha Timór-Leste. Masakre Dili iha 12 Novembru 1991 aumenta atensaun internasionál ba situasaun ne’e no fó tan presaun ba Indonézia.

Presaun barak liután ba Indonézia mosu bainhira líder Timór Lorosa’e na’in rua – Bispu Carlos Ximenes Belo no José Ramos Horta – simu Prémiu Nobel ba Pás iha tinan 1996.

B.J. Habibie troka Suharto iha Marsu 1998, no buka reforma kona-ba asuntu Timor Lorosa’e ho presaun internasionál ne’ebé aumenta.

Diplomata vizitante sira hosi nasaun oioin hanesan Áustria no Reinu Unidu to’o iha Timór-Leste no iha Juñu 1998 afirma katak povu Timór-Leste tenke iha desizaun finál kona-ba kompromisu rejiaun nian ba Indonézia.

Iha fulan Jullu, iha Senadu Estadus Unidus nian, rezolusaun ida apoia referendu ne’ebé Nasoens Unidas lidera no superviziona ba Timór Lorosa’e hodi deside sira-nia apego ba Indonézia. Iha loron 24 fulan-jullu, Prezidente Habibie dekreta série retirada forsa indonéziu sira hosi rejiaun ne’e.

Foin-sa’e sira Timor Lorosa’e nian husi fulan Jullu to’o Setembru 1998 hala’o kampaña liberdade ko’alia nian ne’ebé hatudu ba “ONU no governu Indonézia sira nia rejeisaun ba autonomia no apoiu ba referendu ida ne’ebé superviziona hosi ONU.”

Governu Indonézia hala’o hela períodu reforma durante períodu ne’e. Nia investe barak ona iha Timor Lorosa’e no Habibie hasoru presaun atu proteje Indonézia nia interese iha territóriu ne’e, partikularmente hosi ramu seguransa Indonézia nian: Dephankam (Departamentu Defeza no Seguransa), TNI (Forsa Armada) no Deplu (Departamentu Negósiu Estranjeiru).

Ho esperansa katak Timor Lorosa’e bele hetan aseitasaun hosi komunidade internasionál nu’udar parte lejítimu hosi Indonézia, iha loron 27 Janeiru 1999, Habibie fó sai katak Timor Lorosa’e sei hetan lisensa atu vota kona-ba simu “autonomia” iha Indonézia nia laran. Se la simu autonomia espesial iha Indonesia, entaun Timor Leste sei hetan permisaun ukun rasik an.

Líder internasionál no Timór-Lorosa’e barak, inklui líder rezisténsia ne’ebé dadur Xanana Gusmão, husu períodu tranzisaun tinan lima to’o tinan sanulu, hodi rekoñese katak votasaun lalais hotu ka laiha buat ida bele sai dezastrozu.

Iha fulan hirak liubá, Prezidente Habibie halo ona deklarasaun públika oioin iha ne’ebé nia temi katak kustu sira hodi mantein subsídiu monetáriu sira hodi apoia provínsia la iha balansu ho benefísiu ruma ne’ebé bele sukat ba Indonézia.

Tanba análize kustu-benefísiu ne’ebé la favoravel ida-ne’e, desizaun ne’ebé rasionál liu maka ba provínsia, ne’ebé la halo parte iha baliza orijinál sira Indonézia nian iha tinan 1945, atu hetan opsaun demokrátiku kona-ba sira hakarak hela iha Indonézia nia laran ka lae. Hili ida-ne’e mós tuir Habibie nia programa demokratizasaun jerál iha períodu pós-Suharto imediatu.

Nu’udar etapa kontinuasaun ba pedidu Habibie nian, Nasoens Unidas organiza enkontru ida entre governu Indonézia no governu Portugál (hanesan autoridade koloniál anterior iha Timor Lorosa’e nia leten).

Iha loron 05 fulan-maiu tinan 1999, konversa sira ne’e rezulta iha “Akordu entre Repúblika Indonézia no Repúblika Portugál kona-ba Kestaun Timór Lorosa’e” ne’ebé deletreia detallu kona-ba referendu ne’ebé husu. Referendum nee atu halao hodi determina karik Timor Lorosae sei halo parte nafatin iha Indoneia

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Florencio Miranda Ximenes