DILI, 13 setembru (TATOLI)–Vise Koordenadór ba vizita Papa husi igreja, Pe. Guilhermino da Silva, sarani husi dioseze Dili. Maliana no Baucau hamutuk rihun atus resin mak partisipa misa solene ne’ebé Papa Francisco prezide iha Tasi-Tolu, iha 10 setembru 2024, iha tuku 16h30 lorokraik.
Nótisia Relevante: “Tau-matan didi’ak ba povu di’ak ida ne’e”-liafuan ikus Papa Francisco ba PR Horta
“Saida mak akontese iha 10 setembru liuba ne’e, la’ós kalkulasaun de’it maibé reál ne’ebé ema haree ne’e hatudu katak, los duni, númeru ne’ebé la rejistu boot-liu númeru ne’ebé rejistu,” Vise Kpordenadór ba vizita Papa husi igreja, Pe. Guilhermino da Silva, hateten ba Agência Tatoli, iha Motael, sesta ne’e.
Tanba, nia dehan, komisaun organizadora liliu seksaun lojistíka nian husi Governu no igreja halo prodús no distribui kamizola sira-ne’ebé prepara ba vizita Papa Francisco nian ne’e hamutuk 700.000 ba sarani sira-ne’e fahe hotu ba sarani sira.
“Agora husi ne’e mós ita nota katak kamizola sira-ne’ebé fahe ba sarani sira hotu-hotu, tanba distribuisaun kamizola ba sarani sira-ne’e hotu kedas,” nia hateten.
Padre mós hateten iha sarani sira balun ne’ebé lauza kamizola ba partisipa iha selebrasaun misa, tanba ne’ebé mak númeru reál ne’e seidauk serteza maibé ema rihun atus resin mak patisipa iha misa ne’e.
“Ida-ne’e ita nota iha terenu, ne’e loos. Hanesan saida mak komisaun organizadora halo katak molok atu simu Papa ne’e, ema hotu tenke mai rejistu iha kada munisipiu ne’e halo,” nia dehan.
Tuir nia, maioria sarani sira-ne’ebé la rejistu ne’e sira-nia fatin iha liu kotuk iha estrada boot nian ne’e, la konta ba sira-ne’ebé tama laran hodi hatene ema hatene númeru ezatu partisipasaun. Tanba, nia dehan, fatin laiha atu ba sira tama liuhusi portaun númeru entrada nian.
Timor-Leste: Istória kona-ba fiar no salvasaun hahú husi Enklave Oé-Cusse
Timor-Leste marka, entre loron 09 no 11 Setembru, vizita istórika husi Papa Francisco nian ba país ne’ebé hela iha sudeste aziátiku ne’e. Iha ámbitu ida-ne’e, lori pájina ida husi istória nasaun joven independente nian dezde 2002.
Ih ne’ebé portugés sira dezembarka ba dahuluk iha sékulu XVI no iha ne’ebé misionáriu dominikanu dahuluk haklaken evanjellu.
Hanesan Padre José Tacain SDV haktuir ba Vatican News katak “Oé-Cusse Ambeno mak fatin iha illa Timór, ne’ebé Portugés sira tuun dahuluk iha sékulu XVI no iha ne’ebé misionáriu dominikanu dahuluk sira tuun hamutuk ho sira. Tanba ne’e konsidera hanesan lokál nasimentu Timor-Leste nian”.
Notísia Relevante: Lifau nu’udar odamatan Kristianizmu tama Timor-Leste
Oé-Cusse mak enklave Timor-Leste nian ne’ebé lokaliza iha parte oeste illa nian, iha teritóriu indonéziu nia klaran ho luan 814 km2 ho nia populasaun ida ho abitante rihun 70-resin, ne’ebé sempre hela, iha sékulu barak nia laran, iha ligasaun kulturál no espirituál ho Timór-Leste, la haree ba sé mak ukun.
“Oé-Cusse orgullu ho nia pasadu, nia kultura no nia fiar. Iha Oé-Cusse, área ne’ebé hanaran Lifau mak fatin loloos iha-ne’ebé portugés dahuluk sira tuun iha tinan 1515 no hanesan fatin ne’ebé frei dominikanu António Taveira, ne’ebé ema lokál koñese nu’udar ‘Santu António de Timor-Leste”, hahú nia serbisu misionáriu iha illa, nu’udar monumentu no série plaka sira ne’ebé selebra evanjellu nia to’o fó hanoin mai ita”, nia relembra.
Iha tinan 1556, grupu frade dominikanu sira estabelese povoasaun permanente dahuluk iha territóriu Timor-Leste no Lifau, tuirmai sei sai kapitál ba kolónia portugés iha momentu ne’ebá. Estatutu ida-ne’e lakon iha1767, bainhira, tanba inkursaun husi olandés sira, portugés sira deside hodi transfere kapitál bá Dili, kapitál atuál Timor-Leste nian.
Iha tinan 1859 ho tratadu Lisboa, Portugál no Olanda fahe pose ba illa Timór, maibé konfirma katak territóriu Oé-Cusse mantein iha portugés nia ukun. No to’o iha 1975, bainhira Indonézia invade Timor-Leste, territóriu ne’e kontinua administra nu’udar parte Timor-Leste ne’ebé okupadu. Ikus mai, tuir rekoñesimentu independénsia Timor-Leste nian iha 2002, Oé-Cusse Ambeno dala-ida tan sai nu’udar parte integrante ba repúblika joven ne’e.
Padre Tacain observa katak iha nivel polítiku, Oé-Cusse oras ne’e sai nu’udar “zona ekonómika espesiál” tanba hasoru dezafíu loroloron nian, ne’ebé jeografikamente haketak husi restu nasaun nian (ligasaun úniku ho Timor-Leste mak estrada tasi-ibun nian) no presiza projetu dezenvolvimentu, liuliu iha setór turizmu.
Istória nasaun no istória igreja Katólika nian
Oé-Cusse hanesan mós distritu ida husi Arkidioseze Díli, ne’ebé fiar nunka lakon iha tinan 500 nia laran. Iha parókia lima no iha vestíjiu istóriku sira husi prezensa misionáriu portugés sira nian, hanesan Igreja Santa Maria do Rosário nian”. Ha’u hakarak temi katak iha semináriu Katóliku ida iha fatin ne’ebá hahú kedas iha tinan 1700. No padre Igreja Dili ka membru konsagradu orden relijioza sira barak mak moris iha ne’ebá.
Notísia Relevante: Fatin simu sakramentu batizmu dahuluk iha RAEOA, transforma ba turizmu kulturál
Fiar-na’in sira Timor-Leste nian organiza beibeik peregrinasaun sira bá monumentu ne’ebé komemora momentu no fatin ne’ebé, iha loron 18 fulan-Agostu tinan 1515, portugés sira tuun “no iha ne’ebé hahú ita-nia istória fiar no salvasaun nian”, padre Verbita ne’e dehan.
“Istória nasaun nian no istória Igreja Katólika nian iha ligasaun. Ami rekoñese kolonizadór portugés sira ne’ebé lori prezente evanjellu nian”, nia admite.
Saserdote ne’e dehan Oé-Cusse ne’ebé hela iha territóriu indonéziu nia klaran lasente iha serku. “Ita moris iha istória ida ne’ebé rekonsiliada nomós iha relasaun ho Indonézia. Ha’u hanoin katak, iha ha’u-nia infánsia, iha administrasaun indonéziu hanesan poténsia okupante, maibé ami-nia identidade timoroan nunka mihis. Iha tempu ne’ebá, rejime Soeharto iha objetivu imperialista ne’ebé la eziste ona no ohin loron ita iha relasaun viziña ne’ebé di’ak”.
Jornalista : Jesuína Xavier/ Abílio Elo Nini
Editór : Cancio Ximenes
