PM Xanana: INTERFET sai modelu manutensaun pás iha mundu

DILI, 13 setembru 2024 (TATOLI) – Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão konsidera aniversáriu INTERFET ba dala-25 tama mai Timor-Leste hanesanmomentu reflesaun ba timoroan hotu Tanba INTERFET hanesan modelu manutensaun ba pás iha mundu.
“INTERFET to’o mai hanesan momentu ida iha istória ne’ebé forma ita-nia futuru no kontinua inspira esforsu manutensaun pás globál. Ohin hanesan selebrasaun ba pasadu, no tempu ba reflesaun,” Xanana hateten iha nia intervensaun bainhira selebra aniversariu INTERFET ba dala-25 ne’ebé hala’o iha Palásiu Prezidensiál Dili, sesta ne’e.

Xanana dehan, ba sira-ne’ebé seidauk moris iha 1999, bainhira akontesimentu istóriku sira-ne’e akontese.Hein katak imi hetan komprensaun no apresiasaun kona-ba aten-barani povu Timor-Leste nian, no kona-ba kompromisu husi maluk internasionál sira ne’ebé tulun asegura independénsia ida ne’e.
“Rezisténsia iha dékada barak iha ita-nia rai, diplomasia persistente iha Nasoins Unidas, no krize ekonómika iha Indonézia, kulmina iha ita-nia votu ba independénsia.Trájiku, rezultadu husi ezersísiu ita-nia direitu ba autodeterminasaun, ba independénsia, hasoru ho violénsia. Nasoins Unidas haruka forsa multinasionál hodi responde ba situasaun umanitária no seguransa ne’ebé sai aat ba beibeik – Forsa Internasionál Timor Lorosa’e, ne’ebé koñesidu ho naran INTERFET,” nia dehan.
Lider ne’e subliña, susesu INTERFET nian hatudu saida mak bele hetan bainhira tau uluk paz, estabilidade, no direitu umanu internasionál duke interese polítiku sira.
Nune’e, INTERFET nia susesu hanesan lembransa forte ida kona-ba nesesidade ba asaun koletiva hasoru sofrimentu no injustisa.
“Ita-nia nasaun, uluk hanesan mehi ida ne’ebé la provável, agora sai hanesan nasaun ida ne’ebé vibrante no demokrátiku no independente. Maibé ami nia dalan ba ukun rasik-an naruk no nakonu. Ami hanesan kolónia ida hosi Portugál durante sékulu lima. To’o de’it iha fulan-Abril 1974, bainhira rejime iha Portugál hamonu iha golpe pasífiku ida ne’ebé koñesidu ho naran Revolusaun Cravo, mak dalan ida ba liberdade loke ba ita,” nia tenik.
Governu foun hahú prosesu deskolonizasaun, hasa’e perspetiva Timor Portugés sai independente. Iha 28 Novembru 1975, Timor-Leste deklara nia independénsia liutiha loron sia, Indonézia halo invazaun.
“Iha tinan 24 tuirmai, ami reziste. Ami hala’o luta ida ne’ebé la para ba independénsia. Besik 200,000 hosi ita-nia ema sira lakon sira nia moris, no barak liután maka sai dezlokadu. Maski ho brutalidade okupasaun no funu nian, ita-nia povu hatudu dignidade no reziliénsia ne’ebé maka’as tebes. Ami hamriik metin no unidu hasoru terror no halo sakrifísiu sira ne’ebé notável bainhira ami hasoru adversidade no privasaun boot. Maski ho probabilidade sira ne’ebé maka’as, ami nia povu nunka lakon esperansa katak loron ida, ami sei livre,” katak.
Xanana dehan tan, “ami komprende katak ami labele manán funu ida-ne’e hodi depende de’it ba frente militár. Ami nia ezérsitu gerrilleiru ki’ik no la ekipadu ho kilat no kilat-musan modernu no sofistikadu. Ami nia okupante maka nasaun ida ne’ebé maka populadu liu iha mundu. Apoiu husi Osidente ho kilat, munisaun, tanke, aviaun no treinamentu militár”.
Gerilleiru Timoroan sira la hetan tulun militar ruma husi liur. Maibé iha duni ajuda la’ós militár. Hetan apoiu hosi kampaña klandestina no diplomátika sira.
“Frente klandestina halo ahi-lakan independénsia nian moris nafatin. Ida-ne’e liu fali de’it rede apoiu ida. Membru sira hosi frente klandestina nian pasa informasaun krítiku kona-ba atividade militár Indonézia nian no organiza rekursu sira ba rezisténsia. Feto sira hala’o papél xave ida, hodi sai hanesan mensajeiru, halibur informasaun, líder no protetór ba ita-nia identidade nasionál,” Xanana haktuir.
Nia hatutan, ativista foin-sa’e sira, liuliu estudante sira, lidera iha mobilizasaun internasionál, organiza protestu sira no harii konxiénsia globál kona-ba Timor-Leste nia situasaun.
“Hamutuk, sira fó sai realidade sira okupasaun nian ba mundu, hodi fó sai hahalok aat sira ne’ebé ami aguenta. Sira lori ami nia kampaña ba Indonézia. Indonézia barak hasoru opresaun hanesan ita. Sira la’ós ami nia inimigu. Ami iha inimigu komún, no ida-ne’e maka ditadura militár. Ami harii ligasaun forte solidariedade nian ho movimentu pro-demokrasia iha Indonézia nia laran. Ami organiza manifestasaun sira hodi apoia ami nia kauza komún,” salienta.
Frente klandestina sai instrumentál hodi halibur komunidade internasionál hodi apoia ba Timor-Leste nia independénsia. Kampaña diplomátika mós importante hanesan. Ida-ne’e lidera hosi Prezidente José Ramos Horta, ne’ebé la’o hale’u mundu no hale’u korredór sira Nasoins Unidas nian iha Nova Iorke.
Kampaña diplomátika fó hanoin beibeik ba mundu kona-ba povu Timor nia luta. Mantein Timor-Leste nia destinu iha ajenda Nasoins Unidas nian no serbisu hamutuk ho rede solidariedade internasionál sira hodi mantein Timor-Leste iha notísia.
“Dala barak frente klandestina no diplomátiku sira serbisu hamutuk. Porezemplu, iha tinan 1991, komunidade internasionál hetan prova innegavel kona-ba ita-nia sofrimentu bainhira filmajen vídeo kona-ba masakre Santa Cruz iha 12 Novembru fó sai iha mundu tomak. Ami nia frente klandestina serbisu hamutuk ho Max Sthal hodi ajuda nia foti fali vídeo no hasai hosi nasaun, no bainhira ida-ne’e transmite ona, ami nia frente diplomátiku uza filmajen konfrontu nian hodi halibur apoiu ba ami nia kauza,” dehan.
Maski iha imajen sira ne’ebé maka halo ema hakfodak no asuntu ne’e maka levanta iha Nasoins Unidas no iha fórum internasionál sira seluk, liu tan tinan ualu antes buat sira ne’e muda. Bainhira Indonézia sai fraku tanba krize finanseira aziátika iha tinan 1997, tuir kedas ho kolapsu ditadura Prezidente Suharto nian, posibilidade atu halo referendu ba ita-nia independénsia mosu.
“Ita-boot barak iha ne’e ohin sei hanoin hikas akontesimentu sira iha 30 Agostu 1999, bainhira maski iha terror no intimidasaun ne’ebé jeneralizadu hosi milísia sira, kuaze 95% hosi ita-nia votante sira ne’ebé rejista ona mai vota iha referendu. 78.5% vota a favor ba independénsia, demonstrasaun ida ne’ebé maka’as tebes ba ita-nia povu nia hakarak ne’ebé la nakdoko ba liberdade. Partisipasaun no rezultadu ida ne’e hatudu ba mundu brani no determinasaun ne’ebé la iha paralelu husi povu Timor,” lider ne’e afirma.
Timor-Leste hatene risku sira ne’ebé envolve, reperkusaun potensiál sira, maibé hili atu ezerse ida-idak nia direitu ba autodeterminasaun.
“Ami nia aten-barani metin iha fiar katak loron ida, ami nia nasaun sei hamriik livre no independente. Iha loron 4 Setembru 1999, bainhira fó sai rezultadu, ami-nia fuan nakonu ho ksolok. Maibé ida-ne’e ksolok ida ne’ebé kuidadu, tanba ami hatene katak milísia sira sei iha ameasa ami,” hateten tan.
Hanesan istória rejista ona, saida maka tuirmai maka kampaña violénsia ida ne’ebé maka brutál no sistemátiku ne’ebé maka halo nasaun sai rahun.
“Ita-nia povu husik hela mesak, kaer metin esperansa katak komunidade internasionál sei la taka matan ba ita-nia susar. Ami nia fiar iha umanidade hetan koko, maibé ami reziliente nafatin. Durante tempu neʼe, haʼu halo desizaun ida neʼebé susar liu iha haʼu-nia moris. Maski hatene katak violénsia bele mosu, ha’u fó instrusaun ba ita-nia forsa armada, FALINTIL, atu mantein iha sira-nia akantonamentu. Desizaun ida-ne’e, maski todan tebes ba ami nia funu-na’in sira, sai krusiál atu asegura katak milísia sira labele reklama katak iha funu sivíl iha ami nia rain. Ami presiza hatudu ba mundu katak asaun sira hosi milísia sira, la’ós ami nian rasik, maka hamosu fakar raan. Tuir referendu, milísia sira lansa kampaña ida ho retribuisaun violentu. Ita-nia povu, ne’ebé terus barak ona, hetan oho ho brutál, sira nia uma sunu to’o rahun. Ita-nia ospitál sira, eskola sira, ponte sira, sistema bee no eletrisidade nian hetan destruisaun,” tenik tan.
Mundu sai indignadu
“Ema sira iha mundu tomak organiza manifestasaun sira no lobi sira nia governu sira atu foti asaun. Ikusmai, komunidade internasionál hatán. Ho aprovasaun Indonézia nian, iha 15 Setembru 1999, Konsellu Seguransa Nasoins Unidas nian adota Rezolusaun 1264, hodi husu atu harii forsa multinasionál ida hodi restaura dame no estabilidade iha Timor-Leste,” Eis Guirilleiru nee hatutan.
Rezultadu maka formasaun INTERFET, koligasaun ida hosi nasaun 22 ne’ebé to’o iha ita-nia tasi-ibun sira iha 20 Setembru 1999, ho pesoál liu 11,000 iha nia pontu aas liu.
“Ida-ne’e momentu ida ne’ebé klean. Ita-nia viziñu rejionál sira, inklui Austrália, Nova Zelándia, Tailándia, no Filipina, hala’o papél prinsipál iha misaun ida-ne’e, ne’ebé marka pontu virajen ida iha ita-nia luta ba liberdade. Ha’u hakarak fó omenajen partikulár ba lideransa husi Majór Jenerál Peter Cosgrove, ne’ebé lidera INTERFET ho haraik-an, matenek, no kompromisu kle’an ba ita-nia povu. Ninia abilidade atu rona, serbisu kolaborativamente ho timoroan sira, no orienta misaun ne’e sai instrumentál ba nia susesu,” katak tan.
Nia hatutan tan katak, “ha’u sente onradu atu bolu nia nu’udar belun ida, no ida-ne’e fó laran-manas atu haree fali nia iha ne’e iha Timor-Leste. Bainhira INTERFET to’o, ita nia rain rahun 70% husi ami nia infraestrutura hetan destruisaun, uma sira abandona, no moris barak maka rahun. INTERFET nia to’o sai hanesan sinál esperansa nian. Alíviu no ksolok ne’ebé ita-nia povu sente bainhira INTERFET to’o mai ne’e labele sukat. INTERFET nia kontribuisaun hodi ajuda hakotu violénsia iha ita-nia rain, Timor-oan tomak hanoin hikas ho gratidaun ne’ebé kle’an.”
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Florencio Miranda Ximenes

