Top

PM Xanana relata ba mundu TL nia preparasaun ba diversifikasaun ekonómika

Pimeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão

NOVA IORKE, 27 setembru 2024 (TATOLI) – Pimeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão durante asembleia jerál Organizasaun Nasaun Unida (ONU) ba dala-79 iha Nova Iorke, nia relata preparasaun Timor-Leste nian ba iha diversifikasaun ekonómia liuliu iha ekonomia azúl.

“Timor-Leste, nu’udar métade illa ida, oras ne’e daudaun foka hela ba diversifika nia ekonomia, liuliu fó énfaze ba agrikultura no ekonomia azúl. Hanesan investidór iha setór sira-ne’e, ami hakarak hadi’a ami-nia povu nia moris no hasa’e seguransa ai-han,” Xanana tenik iha nia intervensaun.

Lider ezekutivu dehan, Timor-Leste lida hela ho nasaun sira seluk, ne’ebé altera klima iha hanesan nia atividade sustentavel.

“Hanesan ita hatene, no iha liafuan sira husi Sylvia Earle, “precisamos de respeito as dependessem disso. Porque dependem“. Timor-Leste lokaliza iha Triángulu Korál, área ida-ne’ebé magnífiku iha biodiversidade tasi nian. Itália kuda-fetus sira iha ekosistema importante iha moris tasi nian iha serve hanesan dalan migrasaun importante ba espésie sira hanesan baleia azul pigmeu ne’ebé aumenta,” nia katak.

Timor-Leste haksolok atu fahe Akordu kona-ba Konservasaun no Uzu Sustentavel ba Diversidade Biolójika Tasi nian iha Área sira ne’ebé La Sujeita ba Jurisdisaun Nasionál (BBNJ), tuir Konvensaun Nasoins Unidas nian kona-ba Direitu Tasi nian, no apoia partisipa ativamente iha negósiu Tratadu Plástiku Tasi nian.

“Internamente, ita-boot sira esplora rekursu sira tasi nian ba uma forma ekilíbridu no sustentável, garante katak ita bele envolve ambiente tasi nian, simultaneamente, proteje ambiente tasi nian hotu hodi hamosu vindoura sira” tenik.

Nia subliña, rekoñese kona-ba Estadu Pequenos Insulares em Desenvolvimento (SIDS) no Países Menos Desenvolvidos hasoru dezafiu boot sira ba alkansa ODS.

Partisipasaun 4.ª Konferénsia Internasionál kona-ba SIDS iha Antígua no Barbuda, persesaun jeográfika no istórika desvantajen nian, iha komún. Kondisaun sira finanseiru nian, reforsu kapasidade sira no transferénsia teknolojia nian, la konsege hadi’a.

“Maibé, ami iha sistema finanseiru internasionál ida-ne’ebé ami koloka ho desvantajen, kona-ba ajuda kondisionál, asisténsia finanseira no moris nian. Fundu ba “perdas no ema”, aprovadu ba COP 28, la’ós Dubai, tem de konsekuénsia kontribuisaun sira ne’ebé maka signifikativu liu ba parte riku no dezenvolvidu sira. É urjente atu asume katak ida-ne’e komprometidu,” nia afirma.

Antigu Prezidente Repúblika ne’e haktuir, hanesan Sekretáriu-Jerál, António Guterres, afirma iha nia vizita mai Timor-Leste iha fulan kotuk,  ema barak maka manan funu kontra kolonializmu no luta ba demokrasia, maibé povu hotu nafatin luta ba dezenvolvimentu sustentável.

“Iha nia “Ajenda Foun ba Dame”, nia mós nota katak sofrimentu deziguál ne’ebé kauza hosi efeitu sira hosi mudansa klimátika maka entre injustisa sira ne’ebé boot liu iha mundu ida-ne’e. Timor-Leste konkorda, Ita hotu hatene katak ita só bele manán funu ida-ne’e ho solidariedade no esforsu globál ne’ebé jenuínu. Presiza apoiu inkondisionál bazeia ba nesesidade no prioridade sira ne’ebé ami identifika ona,” xanana dehan.

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!