Governu aprova tema prinsipál ba loron proklamasaun independénsia dala-49

DILI, 10 outubru 2024 (TATOLI) – Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru (KM) extraordináriu, kinta ne’e, deside no aprova tema prinsipál ba aniversáriu loron nasionál ka loron proklamasaun independénsia dala-49 iha 28 Novembru 2024.
Tema ne’ebé Konsellu Ministru deside no aprova mak : “Orgullu ba ita-nia identidade no kultura, ita harii futuru liberdade, justisa no esperansa ba ita-nia Povu”
“Selebrasaun aniversáriu Proklamasaun Independénsia Repúblika Demokrátika ba dala 49 Timor-Leste nian tinan ne’e sei selebra iha Oe-Cusse Ambeno,” tenik iha nota ne’ebé Agência TATOLI asesu hosi portál Governu.
Istoria badak kona-ba 28 de Novembru
Iha 1975, tanba impériu koloniál portugêz naksobu-rahun, mak aumenta movimentus libertasaun lokál. Iha maiu 1975, autoridades Lisboa sira lori sira nia Projetu ida mai aprezenta ba prinsipais partidu Timór-nian sira, no rona tiha sira, publika iha 11 julhu lei ne’ebé prevé nomeasaun altu Komisáriu portugêz ida, no, iha outubru tinan ne’e duni, halo eleisaun Asembleia Populár ida atu define nia estatutu polítiku. Diploma ne’e prevé ona períodu tranzisaun ida ba tinan tolu nia laran.
Hahú fulan-janeiru 1975, hala’o daudaun ona programa lokál kona-ba deskolonizasaun progresiva, liuhusi Reforma Administrativa, ne’ebé lori konsege realiza Eleisoens ba Administrasaun Rejionál Konselhu Lautém.
Rezultadús hosi konsulta populár ne’ebé halo ba dala uluk hatudu momoos katak APODETI ladún hetan apoiu, ida ne’e hatudu mo-mós katak, tuir prosesus demokrátikus, Timóroan sira nunka bele simu integrasaun ba iha paíz vizinñu.
Antezde Eleisoens Rejionais hirak ne’e mós klaru tebes ona, ba naran observadór independente ida ne’ebé mai vizita Territóriu ne’e, katak maioria esmagadora Timór-oan rekuza ka hakribi tomak integrasaun iha Indonézia.
Diferente kulturál mak hanesan razaun prinsipál ida hotu ne’ebé halo sira la simu integrasaun.
Iha loron 28 fulan-novembru 1975 Fretilin halo proklamasaun unilaterál independênsia, ho primeiru Prezidente Repúblika, mak Xavier do Amaral, no Nicolau Lobato simu kargu hanesan Primeiru-Ministru hodi ikus fali mai, sai mós hanesan primeiru líder Rezistênsia Armada.
Ho proklamasaun Independênsia gerra sivíl hetok sai maka’as liután. Indonézia, ho pretextu ka razaun atu proteje nia sidadaun iha Territóriu Timór laran, invade ka tama ho forsa iha parte Leste ilha ida ne’e no sarani seluk fali Territóriu ne’e ho naran Timor Timur, sai nia 27a provínsia.
Sira simu apoiu subasubar husi Governu norte-amerikanu ne’ebé haré Fretilin hanesan organizasaun ida ho orientasaun marxista.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Florencio Miranda Ximenes

