Lao Hamutuk husu Governu kapasita agrikultór sira hasa’e produsaun agríkola
DILI, 15 outubru 2024 (TATOLI)–Organizasaun Naun Governamentál Lao Hamutuk husu Governu atu kapasita agrikultór sira hodi hasa’e produsaun agríkula iha rai-laran ne’ebé sustentável hodi hadi’a nutrisaun populasaun nian iha Timor-Leste.
“Loron mundiál ai-han ne’e fó hanoin mós mai ita hotu katak povu Timor-Leste barak mak sei hasoru problema asesu ba ai-han ne’ebé naton no nutritivu. Ida-ne’e sei fó impaktu ba sira-nia moris ohin loron no ba futuru. Fatór boot balun ne’ebé sai kauza ba problema kuran ai-han no mánutrisaun iha ita-nia rain mak produsaun ai-han iha rai laran ne’ebé seidauk másimu no dependénsia ba importasaun ai-han husi rai-li’ur ne’ebé barak mak la ho nutrisaun di’ak,” Peskizador Lao Hamutuk, Mariano Ferreira, hateten ba jornalista sira liuhusi konferénsia imprensa, iha komemorasaun loron internasionál ba ai-han ne’ebé selebra kada tinan iha loron 16 outubru ho tema “Direitu ba ai-han atu hadi’ak moris no futuru”, iha Bebora, segunda ne’e.
Tanba ne’e, Lao Hamutuk reforsa atu fó prioridade ba kapasitasaun no formasaun ba agrikultór, peskadór no haki’ak animál sira atu hasa’e produsaun no jestaun tuir dalan ne’ebé sustentável.
Lao Hamutuk husu atu kapasita mós família agrikultór no peskadór sira atu bele hadi’ak sira-nia moris liuhusi diversifikasaun ekonomia ka fonte rendimentu oioin.
Nia rekomenda, Governu mós apoiu grupu negósiu kiik sira-ne’ebé halo prosesamentu ba produtu agrikultura atu iha asesu ba ekipamentu modernu sira, nune’e bele hamosu produtu ne’ebé kompetitivu ho produtu importadu sira.
“Ekipamentu sira-ne’e inklui ekipamentu ba embalajen no ekipamentu hodi koko konteúdu nutrisaun,” nia dehan.
Tuir nia, presiza kria ambiente atu agrikultór sira bele asesu di’ak liután ba merkadu liuhusi hadi’ak estrada rurál sira atu fasilita movimentu ba komunidade no sira-nia produtu sira ba merkadu.
Nia hateten, limita importasaun ba produtu agrikultura ne’ebé bele prodús ona iha rai-laran, nune’e husu Governu atu apoia nafatin peskadór sira ho fasilidade peska ne’ebé adekuadu no asesu ba merkadu ne’ebé di’ak-liu, no inkorpora produtu peska iha programa merenda eskolár no fornesimentu ai-han ba instituisaun públiku sira.
“Fó prioridade orsamentu ba promove ortikultura, haki’ak animál no haki’ak ikan iha nivél uma kain atu bele prodús produtu ne’ebé saudável no iha nutrisaun di’ak ba família. Promove diversifikasaun ai-han no konsiensilizasaun hodi muda kultura han, nudár dalan ida hodi hamenus importasaun foos no promove ai-han lokál seluk ne’ebé nutritivu liu,” nia dehan.
Peskizador ne’e hateten, Governu rezolve problema falta bee ba agrikultura, liu-liu iha tempu bailoron ne’ebé afeta kuaze agrikultór sira-nia atividade loro-loron.
Atu rezolve problema ne’e bele hala’o liuhusi estabelese sistema irrigasaun eskala ki’ik ka sistema kapturasaun bee iha foho sira hodi hamoris fali bee-matan sira-ne’ebé sempre maran durante tempu bailoron nian.
Halo identifikasaun no kontrola produtu agrikultura la’ós-foos ne’ebé ita kontinua importa maske ita iha poténsia makaas ba produsaun iha rai-laran hanesan fehuk-ropa, ikan fresku no ikan maran, liis no tomate, ne’ebé kontinua tama husi Belu-NTT tanba bele hamate produsaun rai laran.
Governu tenke apoita agrikultór sira iha rai-laran atu halo produsaun ba produtu sira-ne’e hodi bele faan iha merkadu, no promove agro-ekologia, uza rekursu lokál atu hasa’e produsaun liuhusi dalan ne’ebé la estraga meiu-ambiente no kontribui ba hadi’ak klimatika.
Daudaun ne’e, tuir dadus husi Governu, Timor-Leste rejista taxa mánutrisaun ho persentajen ne’ebé boot mak 47,1%.
Jornalista : Jesuína Xavier
Editór : Cancio Ximenes
