iklan

POLÍTIKA

FRETILIN husu koa osan Prezidénsia Repúblika halo poupansa maibé la pasa

FRETILIN husu koa osan Prezidénsia Repúblika halo poupansa maibé la pasa

Xefe bankada FRETILIN, Deputadu Aniceto Longuinhos Guterres. Imajen Tatoli/António Daciparu.

DILI, 11 novembru 2024 (TATOLI)—Deputadu husi bankada opozisaun FRETILIN husu koa osan iha proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2025 husi Prezidénsia Repúblika (PR) ho montante inisiál $10,844,151.

Liuhusi diskusaun espesialidade ba proposta-lei OJE 2025 ba loron dahuluk, Deputadu bankada FRETILIN aprezenta proposta neen hodi husu koa osan Prezidénsia Repúblika liuliu iha verba bens serbisu no transferénsia públika ho hanoin halo poupansa.

Hanesan iha proposta númeru 34, husu hasai osan rihun $97.976 husi programa dezenvolve sistema komunikasaun sosiál.

“Ami-nia proposta númeru 34, mak tenke halo poupansa tanba reseita doméstika la sufisiente, nune’e hanesan osan ne’ebé aumenta iha parte ida-ne’e tenke redús. Redús la hasai hotu maibé hanesan osan uluk prevee tiha ona, entaun bele halo serbisu. Tanbasá tenke aumenta osan rihun $97-resin, tanba iha audiénsia laiha justifikasaun husi tékniku sira,” Deputadu FRETILIN, Antonino Bianco, fundamenta iha debate proposta OJE 2025 iha faze espesialidade loron dahuluk iha sala plenária PN, segunda ne’e.

Iha mós proposta númeru 35 ne’ebé aprezenta husi Deputada FRETILIN, Nurima Ribeiro Alkatiri, husu halo redusaun rihun $100 husi programa reforsa relasaun no kooperasaun internasionál.

Ho razaun, nia dehan, tanba planu repetetivu la nesesáriu aumenta osan iha tinan 2025 no mantein orsamentu hanesan iha 2024 ho verba hanesan no tinan oin orsamentu sufisiente hela.

Tanba, FTRETILIN ho sustentável fiskál no laiha nesesidade ba setór ne’e no situasaun agora iha Timor-Leste ne’ebé preokupasaun boot ba komunidade mak saúde, edukasuan no setór produtivu sira.

Iha mós proposta númeru 36, husu halo redusaun rihun $192 iha programa inisiativa dezenvolvimentu Prezidénsia Repúblika iha kategória transferénsia públika.

Deputadu proponente, Antonino Bianco, fundamenta retira osan ne’ebé prevee tanba atividade sira-ne’ebé tau, liga ba ezekutivu nia serbisu hanesan Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI) nian iha papél hanesan asuntu sosiál, nune’e ema hotu no PN ho PR tau matan de’it.

Nune’e mós proposta númeru 37, Deputadu Bianco hato’o atu halo redusaun rihun $100 iha programa dezenvolve sistema komunikasaun institusionál iha verda bens no servisu, tanba asuntu ne’e Governu mak tau atensaun, kategoria bens no serbisu no orsamentu ne’e boot-liu di’ak-liu halo redusaun.

Proposta númeru 56, husi Deputadu FRETILIN Joaquim dos Santos husu halo redusaun rihun $7.500 iha programa inisiativa dezenvolvimentu Prezidente Repúblika iha kategória bens no servisu, tanba ne’e atividade ezekutivu nian liuhusi MSSI ho hanoin ida-idak hala’o nia kna’ar labele orsamentu aloka ba fali kompeténsia órgaun seluk.

Iha proposta númeru 73, Deputadu Antonino Bianco husu proposta atu hasai osan rihun $220 ne’ebé tau iha programa dezenvolve sistema komunikasaun iha kategória bens no servisu, ne’ebé normalmente liga viajen no sira seluk.

Razaun husu halo redusaun tanba iha 2024 ne’e, iha orsamentu rihun $122 atu hasa’e ba rihun $220 iha 2025, orsamentu hasa’e aumenta viajen.

“Uluk, halo ona viajen, hanoin orsamentu mós hanesan. Atu halo tan viajen, nune’e viajen nasaun ne’ebé ba ona, halo ona labele ona no mensajen ita hato’o ona, ida-ne’e repetetivu,” nia dehan.

Tanba ne’e, Deputadu opozisaun ne’e fó hanoin ba Xefe Estadu atu fó ezemplu liuliu halo poupansa osan Estadu tanba ema hotu preokupa ba fundu mina-rai besik atu hotu.

Prezidente komisaun A trata asuntu Justisa no Konstititusionál, Patrocínio dos Reis, hateten husi proposta sira-ne’e atu halo redusaun orsamentu ba Prezidénsia Repúblika proponente sira fundamenta la mai husi komisaun A.

Durante komisaun halo audiénsia ba proposta OJE 2025 ne’e, husi parte tékniku Prezidénsia Repúblika hato’o esplikasaun katak Prezidénsia kontinua de’it atividade sira uluk PR sira antes ne’e hala’o, maibé atividade PR la’ós halo atividade Governu nian maibé hanesan ema númeru ida iha nasaun ne’e, nune’e asegura inisiativa ne’ebé PR iha, PR iha obrigasaun preve orsamentu asegura atividade PR nian.

“Iha audiénsia deputadu sira husu atu alarga boot liután atividade, kontráriu iha ne’e sira husu hasai osan, diplomásia ne’ebé iha presiza kontinua no mantein, ne’e PR iha razaun duni atu halo viajen no serbisu dipomásia,” Deputadu husi bankada CNRT ne’e dehan.

Tanba ne’e, komisaun A halo audiénsia husi tekníku sira, hanoin proposta sira-ne’e laiha fatin, nune’e husu deputadu sira retira proposta sira-ne’e.

Deputadu CNRT, Francisco Ikulai, dehan reprezentante povu tenke respeita PR hanesan ema númeru ida iha nasaun ne’e no órgaun soberanu ne’ebé Estadu RDTL eziste, ninia serbisu iha rai-li’ur no rai-laran tanba iha artigu 86 konstituisaun katak PR hato’o mensajen ba PN no nasaun.

Deputada CNRT, Cedelizia Farria dos Santos, hateten Prezidénsia Repúblika iha proposta OJE 2025 prevee millaun $10-resin programadu ona hanesan orsamentu por programa, deputadu sira hato’o proposta ne’e tenka respeit, maibé depuatdu sira mós presiza hatene.

Prezidente komisaun C trata asuntu Finansa Públika ne’e aprezenta, ezekusaun OJE 2024  husi Prezidénsia Repúblika atinje ona 81% ne’e di’ak no la’ós depuatdu sira husu fali halo redusaun.

Nia aprezenta dadus orsamentu prezidénsia nian iha kategória bens serbisu no tranferénsia públika kompra OJE 2024, redús tiha ona 21% mak millaun $1-resin no redusaun 5% bens serbisu, nune’e PR konsistente halo redusaun boot, entaun laiha dalan halo redusaun.

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hatán rona barak kona-ba poupansa no funfu mina-rai atu hotu ona maibé atu temi de’it katak, iha 2024 Prezidénsia Repúblika ninia totál $10.948.750 no tinan oin $10,844,151 hamenus tiha ne’ebé liga poupansa ne’e hahú ona, entaun valor poupansa hotu ne’ebé hato’o apresia tebes.

Ho esplikasaun hotu, proponente sira mantein proposta hodi avansa ba votasaun kada proposta, maibé rezultadu votasaun ne’e hotu-hotu la pasa, hanesan proposta númeru 34 ho votu afavór 22, kontra 38 no abstensaun rua (2).

Enkuantru proposta númeru 35, 36, 37, 56 no 73 ninia rezultadu hanesan de’it mak afavór 22, kontra 40 no abstensaun ida (1).

PN aprova proposta OJE 2025 ba Prezidénsia Repúblika

Entretantu, liuhusi diskusaun no votasaun espesialidade ne’e PN aprova proposta OJE 2025 ba Prezidénsia Repúblika ho montante $10,844,151, ho votu afavór 41, kontra 12 no abstensaun 10.

“Hodi nune’e orsamentu ba Prezidénsia Repúblika pasa,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária.

Prezidénsia Repúblika iha OJE 2025 $ 10,844,151 hodi aloka ba saláriu vensimentu $ 4,893,100, bens no serbisu $ 4,401,821, transferénsia públika $1,001,000, kapitál menór rihun $150, kapitál dezenvolvimentu $398,230

Husi orsamentu ne’e, sei finansia programa haat (4) mak hanesan programa funsionamentu no dezenvolvimentu institusionál.

Orsamentu ne’e finansia mó ba programa reforsa relasaun no kooperasaun internasionál, programa fortalesimentu demokrásia, konstituisionalidade, pás, defeza no seguransa, no programa inisiativa dezenvolvimentu Prezidente Repúblika.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes   

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!