VIQUEQUE, 28 dezembru 2024 (TATOLI)-Bei-oan husi uma lulik Cabora ho inisiativa konstrui hikas uma-lisan Cabora hodi hametin kultura tanba uma lisan sai hanesan identidade ema timoroan sira nian, liuhusi uma lisan respeita malu no hadomi malu tuir lisan kultura Timór nian.
Uma lisan Cabora lokaliza iha área Kaikobi Lari, iha aldeia Siralari, suku Caraubalu, postu administrativu Viqueque Vila, munisípiu Viqueque.
Antes ne’e, uma lisan Cabora konstrui iha área Sara Bou, hafoin na’in ne’ebé hein uma-lisan Cabora hakotu iis.
Nune’e, bei-oan, maun alin, fetosan no umane sira tuur hamutuk hodi deside fali fatin foun hodi hatuur ikas uma lisan Cabora hodi hakbesik ba bei-oan sira tanba distánsia ne’ebé do’ok difikulta ba bei-oan atu vizita bá.
Uma-lisan ne’e hafasil ba bei-oan atu halo serimónia kulturál sira hanesan sau batar no sau hare, inklui serimónia seluk, hodi fó matak malirin ba bei-oan no jerasaun Cabora sira.
Iha serimónia inagurasaun lia na’in husi uma-lisan Cabora, José Dominigos Quintão, haktuir, uma-lisan Cabora mai husi Luca ne’ebé lori husi avó na’in-5 mak hanesan mane na’in-2 no feto na’in-3 hanesan Rubi-Olo, Loi-Olo ho sira-nia feton na’in tolu Abu-Olo, Siva-Olo no Are-Olo sira hatur uma-lisan dahuluk iha knu’a área Sara-Bou iha tinan 1949, hafoin Japones tama Timór avó sira muda fali uma-lisan iha fatuk Sakunar suku Caraubalu.
“Depois Timor Leste hetan ukun rasik an ami kontinua harii uma-lisan iha fatuk Sakunar, maibé ho distánsia ne’ebé dook husi ami-nia bei-oan sira. Entaun foin lalais ami tuur hamutuk hodi eskolla fatin ida-ne’e hodi konstrui ami-nia uma-lisan, atu nune’e besik vila, besik ba estrada hodi bei-oan sira-ne’ebé eskola, balun servisu bele fasil la’o besik bá ami-nia uma lisan”, José Dominigos Quintão, hateten ba jornalista sira, iha área Kaikobi Lari, suku Carabalu, ohin.
Nune’e nia dehan, sasán lulik sira-ne’ebé uma-lisan Cabora adora maka hanesan katana, dima, babadok, osan mean ne’ebé rai iha uma-lisan laran, nune’e tempu sau batar no hare mak han no hemu hamutuk ho sasán lulik sira-ne’e.
“Ho konstrusaun uma-lisan ida-ne’e sai importante ba ami-nia bei-oan no jerasaun sira tuir mai iha uma-lisan Cabora, hodi simu matak no malirin, atu nune’e bele hetan isin di’ak hodi servi ba rai Timór”, nia subliña.
Konstrusaun uma-lisan Cabora inisiativa mai husi bei-oan no fetosan sira ne’ebé inisiativa halibur oan hamutuk $50,000.00 hodi konstrui uma-lisan Cabora, konstrusaun uma-lisan Cabora maioria utiliza materiál lokál sira hanesan ai, ai-kabela, au no tali tahan.
Uma-lisan referida hahú konstrui iha loron 5 Outubru no finaliza konstrusaun iha Dezembru tinan 2024.
Iha fatin hanesan, Bei-oan husi uma-lisan Cabora, Mariano Soares,ho kódigu ‘Hadomi Lahaluha’, sente kontente tanba hamutuk ho bei-oan no fetosan sira-nia konstribuisaun hodi konsege konstrui ikas uma-lisan Cabora.
“Ami sente kontente tanba ami-nia hamutuk hodi fó forsa ba malu konstrui ami-nia uma-lisan ida-ne’e. Tanba iha tempu okupasaun Indonézia, ami husi jerasaun uma-lisan Cabora sempre simu bua no malus hodi salva ami-nia an no ami sempre husu tulun ba beiala sira-nia apoiu espiritu ba ami. Nune’e ami-nia uma lisan ida-ne’e iha tempu rezisténsia salva tebes ami-nia vida to’o ita ukun an. Ohin ita ukun an ami nafatin tau konsiderasaun ba ami-nia identidade kultura sira-ne’ebé beiala sira husik hela ba ami, hodi hatutan”, Mariano haktuir.
Nia dehan, uma-lisan sai hanesan identidade ema Timór nian nune’e jerasaun ba jerasaun husi feto no mane sei temi uma-lisan Cabora.
Iha biban ne’e, Fetosan husi Cabora, Jacob Soares Sarmento, hateten, istória uma-lisan Cabora lakon tinan barak, maibé tiu sira sente ladi’ak sira halai hamutuk hodi konstrui fila fali uma-lisan.
“Naran uma lisan ne’e lakon kle’ur, maibé ami-nia tiun sira sente ladi’ak. Tanba ita moris mak laiha uma-lisan ladun di’ak ba ita. Tanba ne’e, ami-nia tiun sira konstrui fila-fali uma lisan iha fatin ida-ne’e. Husi ezisténsia uma-lisan ne’e hodi fó matak malirin ba ami fetosan sira inklui umane sira, atu jerasaun belar nafatin iha futuru mai”. Nia akresenta.
Iha serimónia inagurasaun ne’e lia na’in, bei-oan no fetosan sira husi Cabora lori sasán lulik sira haleu uma lisan dala hitu no akompaña ho karau dikur, hafoin haleu dala hitu ramata, kontinua hatama sasán lulik sira ba uma lisan Cabora laran hodi halulik ikas sasán sira molok rai uma refere.
Serimónia kulturál ne’e bei-oan no fetosan sira maioria utiliza identidade kultura hanesan uza tara tais, balu kabala tais no kesi hena mean parte ulun tuir lisan Cabora nian.
Entretantu, serimónia inaugurasaun ne’e hetan partisipa másimu husi bei-oan, fetosan no umane sira ne’ebé mai husi uma lisan Cabora.
Jornalista : Vitorino Lopes da Costa
Editór : Florencio Miranda Ximenes




