Nasaun sanulu iha Ázia sei partisipa konferénsia mudansa klimátika iha TL

DILI, 22 janeiru 2025 (TATOLI)—Reprezentante Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) iha Timor-Leste, Arvind Mathur, hateten nasaun sanulu iha Sudeste Aziátiku no mós ajénsia internasionál sira seluk sei partisipa konferénsia internasionál kona-ba mudansa klimátika iha Timor-Leste (TL).
“Konferénsia kona-ba mudansa klimátika no saúde planeia ona atu hala’o iha loron 25-28 fevereiru 2025 no sai uma-na’in mak Ministériu Saúde no OMS,” Arvind ba TATOLI iha Hotel Timor, Dili, kuarta ne’e.
Nia tenik, preparasaun lojístika agora daudaun kolabora hela ho Ministériu Saúde no estabelese komisaun ida.
“Agora ami hahú prepara alojamentu, hanesan otél, instalasaun transporte, imigrasaun no seluk tan,” nia haktuir.
Arvind Mathur hatutan katak tema espesífiku hosi konferénsia ne’e mak kona-ba impaktu hosi mudansa klimátika ba saúde ema-nian.
“Tanba ne’e, ho prezensa hosi nasaun barak, ita bele diskute mudansa klimátika, no balun bele fahe pratika sira ne’ebé maka hala’o hodi hamenus karbonu iha sistema saúde nian,” nia hateten.
Bainhira husu kona-ba finansiamentu atu prepara buat hotu, Arvind hatán, OMS seidauk bele hateten tanba buat hotu sei iha prosesu nia laran.
Nasaun sira ne’ebé atu partisipa mak hanesan Bangladexe, Butan, Repúblika Demokrátika Populár Koreia, Índia, Maldivas, Myanmar, Nepal, Sri Lanka, Tailándia no Indonézia. Entretantu, nasaun balun husi Europa no Amérika mós sei partisipa.
Saida mak Mudansa Klimátika?
Mudansa Klimátika mosu tanba rezultadu husi atividade umanu nian. Emisaun gás estufa mak kauza temperatura sai aas, no bele estraga estabilidade ekolójiku ne’ebé to’o ohin sai hanesan fonte moris ba ema no natureza. Maioria husi gás estufa ne’ebé kontribui ba mudansa klimátika kompostu husi karbon dioksida no metana (methane).
Bainhira montante gás estufa sai maka’as, gás hirak-ne’e sai hanesan manta iha mundu leten ne’ebé hasa’e temperatura iha okos. Gás estufa ne’e prevene manas atu sai. Gás estufa kompostu husi tipu gás oinoin, inklui karbonu no methane. Bainhira ema ka kompañia sunu carvão (batubara), mina-rai ka gás naturál, karbonu (suar) sei sa’e ba kalohan.
Kontribuisaun seluk mai husi sistema agrikultura (haki’ak animál) iha eskala boot, no sistema transportasaun ne’ebé depende ba petrolíferu ka gás, hanesan aviaun no karreta, hirak-ne’e mós kontribui maka’as ba emisaun gás estufa.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade

