VIQUEQUE, 22 janeiru 2025 (TATOLI)—Xefe aldeia Lorosa’e, suku Afalokai, postu Uatulari, munisípiu Viqueque, Luis Angelo, preokupa ho folin nesesidade bázika liuliu foos kilograma 25 ne’ebé faan iha suku Uelakurata ne’e kada saka ida (1) nia folin sa’e ba $21.
Notísia Relevante: Folin foos sa’e to’o $20, PAM Viqueque kria ekipa ‘task force’ kontrola folin nesesidade báziku
“Kona-ba nesesidade bázika hanesan foos, iha ne’e daudauk ne’e kilograma 25 nian ne’e, kustu sa’e to’o $21 ka $20. Antes ne’e, foos folin saka ida ho kilograma 25 ne’e ninia folin $19 ka balun $19,050. Ami pasiénsia sosa hodi responde ba ami-nia nesesidade loro-loron,” Luis Angelo hateten ba jornalista sira iha Uelakurata, ohin.
Ho folin foos ne’ebé sa’e, autoridade lokál ne’e sente todan tanba komunidade iha fatin refere atu asesu ba merkadu hodi buka no hetan osan mós defisil tebes, tanba sira dook husi sidade no hela kedas iha área Uelakurata.
“Folin foos ne’ebé negosiante sira mai faan ba ami ho kustu ne’ebé sa’e tanba impaktu husi dalan aat tanba dalan mai iha ne’e mós nia kondisaun ladún di’ak. Nune’e, ba folin foos ne’ebé sa’e, ami sente todan ba ami tanba ita-nia komunidade ba asesu merkadu hodi faan sira-nia produtu lokál mós defisil tebes. Tanba ne’e, ami husu Governu Konstitusionál da-sia (IX), se bele hatun presu foos hodi ami bele sosa atu sustenta ami-nia moris loro-loron,” nia dehan.
Nia fó hanoin ba Governu atu bele hatun presu, hanesan foos kilograma 20 ne’e kada saka ida bele faan ho folin $15 no foos koligrama 25 ne’e faan kada saka ida ho folin $17, atu komunidade iha área rurál sira mós bele iha kapasidade atu sosa hosi sustenta sira-nia moris loro-loron nian.
Nia dehan, iha ne’e distánsia ba merkadu husi Uelakurata tenke hakat ba área Liasidi kuaze kilométru 10 mak hafoin komunidade asesu ba merkadu, entaun ida-ne’e sai hanesan preokupasaun ida ba komunidade.
Komunidade ne’ebé hela iha Uelakurata ne’e kompostu husi aldeia Dasu-Uati, Lari, Osokaiua, Kaitau husi suku Afaloikai, postu administrativu Uatulari, munisípiu Viqueque, iha ne’e hamutuk mak kee dalan atu kamioneta faan sasán sir abele asesu, hodi komunidade sosa atu sustenta sira-nia moris.
Iha biban ne’e, reprezentante komunidade Uelakurata, Cosme Soares, hatutan presu nesesidade bázika hanesan foos kilograma 25 nian ne’e kada saka ida faan ho foli $21, maibé sorte di’ak maka ema negosiante sira ho kamioneta mai faan iha ne’e mak bele sosa, maibé iha tempu udan ne’e kaminoeta mós labele tama mai iha fatin ne’e.
“Entaun, ami konsumu de’it produtu lokál sira hanesan ai-farina, fehuk no talas tanba asesu ba merkadu ne’e dook tebes. Se ami ba tenke lalin. Aleinde folin foos, nesesidade bázika hanesan masin-midar iha ne’e ho folin $1 maibé ne’ebé kahoar ba kafe ka Xá dala ida de’it hotu ona. Ami pasiénsia sosa de’it. Ami husu Governu redús folin nesesidade bázika atu ami bele sosa,” nia dehan.
Iha fatin seluk, xefe Suku Afaloikai, Cesário N. Pires, rekoñese presu foos ne’ebé faan iha foho Uelakurata ne’e folin sa’e tanba keta distánsia no kondisaun estrada ne’ebé aat, tanba ne’e mak folin nesesidade bázika ba sira-ne’e sa’e.
“Ita haree folin foos iha Dili folin $12, mai to’o Baucau folin sa’e $12,50, to’o Viqueque presu foos sa’e $13,50 no to’o iha Uatulari sa’e ba $14. Tanba ne’e, kondisaun estrada ba foho mós aat, entaun konserteja ema negosiante sira tenke hasa’e presu sasán tanba konbustível ba karreta no roda. Ho nune’e, hakrak ka lakohi, ema negosiante tenke hasa’e folin sasán. Ita-nia komunidade mak sai vítima. Antes ne’e, ita-nia Gorvernu deside presu foos $13 maibé ha’u sente Governu rasik mai faan iha foho mós labele tanba gastu ba konbustívél,” nia dehan.
Nune’e, nia hateten, kada negosiante sira-nia prinsípiu mak faan hodi buka lukru la’ós buka atu lakon, tanba ne’e atu faan iha área rurál ne’e negosiante sira mós sukat distánsia inklui kondisaun estrada.
“Ha’u-nia komunidade iha ne’eba, iha tempu udan sira tenke la’o ain hodi hulan foos ho distánsia kilometru 20, durante tempu udan iha fulan hitu (7) nia laran. Ho kondisaun sira-ne’e mak komunidade balun tenke fila ba hela metin vila ka sidade, tanba iha foho ne’e enfrenta problema oioin,” nia hateten.
Tuir dadus, populasaun suku Afaloikai ne’ebé hela iha área Uelakurata kompostu husi aldeia Lari, Ossokaiua, Lorosa’e, Dasu-Uati no aldeia Uaikai ho totál abitante hamutuk 400 ho uma-kain hamutuk 200.
Notísia Relevante: Governu halo intervensaun merkadu normaliza folin foos iha rejiaun-tolu
Jornalista : Vitorino Lopes da Costa
Editór : Cancio Ximenes




