Ministru Defeza Malázia fó sai prioridade prinsipál neen iha reuniaun ADMM 2025

PENANG, 26 fevereiru 2025 (TATOLI)– Ministru Defeza Malázia, Dato’ Seri Mohamed Khaled bin Nordin halo abertura ba sesaun reuniaun Ministru Defeza ASEAN nian (ADMM – Inglés) no fó sai prioridade prinsipál neen (6) iha setór defeza durante lideransa Malázia nian iha ASEAN.
Nia hatete, Malázia bainhira asume dala ida tan pozisaun Prezidente ADMM no ADMM-Plus 2025, ho tema “Unidade ASEAN ba Seguransa no Prosperidade.” Tema ida ne’e reflete Malázia nia komprimisiu katak seguransa mak fundasaun ba kreximentu ekonómiku, estabilidade no prosperiedade povu nian.
“Iha era ida ne’ebé dezafiu sira seguransa nian sai kompleksu liután no ultrapasa fronteira nasionál sira, unidade ASEAN nian no kooperasaun rejionál ne’ebé forte sai importante liu duké uluk. Rejiaun ne’e hasoru ameasa sira seguransa tradisionál no la’ós tradisionál nian ne’ebé labele ultrapasa hosi nasaun ida de’it. Importante tebes ba ita atu hasa’e ita-nia kapasidade koletiva hodi hatán ba dezafiu sira-ne’e ho efetivu ho proativu,” Ministru Defeza Malázia dehan iha diskursu abertura iha Shangri-La Rasa Sayang Hotel, Batu Ferringhi, Penang Malázia, kuarta (26/02/2025).
Tuir nia, tema ne’e mós aliña ho tema Lideransa Malázia nian iha ASEAN, mak hanesan “Inkluzividade no Sustentabilidade”. ASEAN ida ne’ebé reziliente loloos tenke sai inkluzivu, hodi garante katak Estadu-membru hotu-hotu preparadu hanesan atu rezolve ameasa seguransa nian.

Reuniaun Ministru Defeza ASEAN 2025 (ADMM) ne’ebé hala’o iha Illa Pinang, Malázia, iha loron 26 Fevereiru 2025, hetan partisipasaun husi delegadu liu 150 husi nasaun membru ASEAN 10, no Sekretariadu ASEAN inklui Timor-Leste ne’ebé partisipa husi Ministru Defeza, Donaciano Costa Gomes ‘Pedro Klamar Fuik’. Imajen Sekretariadu ASEAN Malázia
Iha tempu hanesan, estratéjia seguransa ASEAN nian tenke sustentável, utiliza aprosimasaun ida ba tempu naruk no haree ba oin ba kooperasaun defeza nian ne’ebé sei salvaguarda estabilidade rejionál ba jerasaun sira tuirmai.
“Hanesan Prezidente ADMM tinan ida-ne’e nian, Malázia iha kompromisiu atu avansa prioridade xave oioin defeza nian ne’ebé reflete dezafiu seguransa atuál no futuru nian,” nia hatete.
Iha Retiru ADMM 2025, Malázia fó sai prioridade neen (6) iha setór defeza durante Malázia nia lideransa iha ASEAN, mak hanesan :
- Intelijénsia Artifisiál (IA) no Siberseguransa iha Defeza. Avansu lalais iha IA muda hela paizajen defeza nian, oferese oportunidade no dezafiu sira ba ida-ne’e, Malázia enkoraja Grupu Traballu Peritu ADMM-Plus (EWG) atu inkorpora IA iha sira nia diskusaun no inisiativa sira.
- Seguransa Marítima. Signifikadu estratéjiku hosi domíniu marítimu ASEAN nian labele hato’o liu. Garante seguransa no seguru hosi liña komunikasaun marítima sira ne’ebé importante tebes maka fundamentál ba estabilidade ekonómika no soberania nasionál. Enkuantu sistema dijitál sira sai integradu ba beibeik iha atividade marítima sira, ASEAN tenke serbisu hamutuk hodi salvaguarda ita-nia bee no pasajen sira hosi ameasa híbridu sira ne’ebé mosu. Iha kontestu ida-ne’e no tuir Perspetiva ASEAN nian kona-ba Indo-Pasífiku (AOIP), Malázia sei fó prioridade ba kooperasaun seguransa marítima nian, partikularmente iha abordajen ba ameasa sira seguransa sibernétika nian iha operasaun marítima sira.
- Asisténsia Umanitária no Jestaun Dezastre (HADR), inklui Buka no Salva (SAR -inglés). Frekuénsia no intensidade dezastre naturál ne’ebé aumenta ba beibeik ezije ASEAN atu hadi’a liután ninia preparasaun koletiva no kapasidade resposta. Malázia haree benefísiu sira hosi hametin kolaborasaun ASEAN SAR, partikularmente entre militár sira, la’ós de’it atu asegura resposta sira ne’ebé lalais no efetivu liu ba emerjénsia sira maibé mós atu hatudu solidariedade no unidade ASEAN nian hodi jere dezafiu sira seguransa rejionál nian.
- Kooperasaun Industriál Defeza nian. Avansa indústria defeza ASEAN nian importante tebes hodi hamenus dependénsia ba fornesedór esternu sira no enkoraja independénsia rejionál iha akizisaun defeza no dezenvolvimentu teknolojia. Esforsu sira-ne’e tenke komplementa mós liuhosi asisténsia téknika espesífika no alvu, dezenvolvimentu kapasidade, no peskiza no dezenvolvimentu kolaborativu (P&D). Sustentabilidade longu prazu hosi inisiativa ida-ne’e depende ba hametin filafali ligasaun industriál sira defeza nian entre Estadu-membru sira ASEAN nian. Aleinde ne’e, hametin reziliénsia hosi kadeia fornesimentu defeza nian sei presiza mós dalan foun sira hanesan implementasaun posivel hosi padraun sira ne’ebé armonizadu iha rejiaun.
- Ameasa Seguransa husi Atór Naun-Estadu sira. Integridade hosi ita-nia fronteira internasionál sira hetan dezafiu kleur ona hosi atividade ilegál sira, hodi kria ameasa seguransa naun-tradisionál boot ida iha ASEAN. Obstákulu sira seluk iha área ida-ne’e provavelmente sei sai aparente liu iha futuru tanba atór naun-estadu sira no ida-ne’e ezije preparasaun ne’ebé aumenta entre Estadu-membru sira ASEAN nian. Atividade sira ne’e estraga polítika komérsiu livre no abertura ASEAN nian no bele halakon konfiansa públiku nian iha ita-nia asosiasaun. Tanba ne’e, kestaun ne’e merese ita-nia atensaun krítiku, no abordajen estratéjiku integradu ida esensiál atu tane aas seguransa no prosperidade ASEAN nian.
- Risku sira Bioseguransa nian. Iha mundu ida ne’ebé interligadu, pandemia no ameasa biolójika sira la’ós ona de’it preokupasaun saúde nian, maibé mós risku sériu ba preparasaun seguransa ASEAN nian. Ema hotu haree ona oinsá pandemia COVID-19 bele hafraku ekonomia sira ho fasil no fó sai vulnerabilidade sira iha governasaun no infraestrutura seguransa nian. Ho kreximentu populasaun ne’ebé lalais no mudansa klimátika, ita tenke prepara atu haree moras infesiozu foun barak liután, hanesan gripe manu (H5N1, H7N9) no vírus Nipah.

“Ne’e signifika, ASEAN tenki hametin nia defeza iha funu biolójiku. Inkorpora saúde no medisina iha ami nia polítika defeza nian hanesan nesesidade urjente ida,” nia hatete.
Malázia fiar metin katak liuhosi kooperasaun iha área importante sira-ne’e, ita bele hametin ita-nia postura seguransa koletiva no kontribui ba ASEAN ida ne’ebé estável no prósperu. Ita-nia kompromisu hamutuk ba seguransa rejionál tenke metin nafatin, no hamutuk, ita tenke aproveita oportunidade ida-ne’e hodi hametin unidade ASEAN nian no trasa dalan estratéjiku ida ba oin.
Retiru Ministru Defeza ASEAN nian ba 2025 (ADMM) ne’ebé realia iha Ilha Pinang, Malázia, iha loron 26 Fevereiru 2025, hetan partisipasaun husi delegadu liu 150 husi nasaun membru ASEAN 10, no Sekretariadu ASEAN inklui Timor-Leste ne’ebé hetan partisipasaun husi Ministru Defeza Donaciano Costa Gomes ‘Pedro Klamar Fuik’.
Jornalista : Cidalia Fatima
Editora : Armandina Moniz

