DIILI, 10 Abríl 2025 (TATOLI)—Ministru Justisa, Sergio Hornai, klarifika razaun Governu husu ba Parlamentu Nasionál atu halo alterasaun daruak ba Lei númeru: 25/2021, 02 Dezembru, kona-ba Lei Organizasaun Judisiária ho objetivu atu fó biban ba Prezidente Repúblika nomea Prezidente Tribunál Rekursu.
Governante ne’e esplika katak iha atuál Lei Organizasaun Judisiál iha artigu ida la ko’alia kona-ba kompeténsia Prezidente Repúblika nian halo nomeasaun de’it ba Prezidente Supremu Tribunál Justisa, maibé Prezidente Tribunál Rekursu ne’e sei hili husi Majistradu Juíz Supremu Tribunál Justisa, tanba ne’e ho alterasaun lei ida ne’e, ajusta tan artigu balun fó biban ba Prezidente Repúblika atubele nomea Prezidente Tribunál Rekursu. Tanba, daudaun ne’e, Tribunál Rekursu mak provizoriamente halo hela funsaun Supremu Tribunál Justisa nian.
“Ita-nia lei vizente presiza halo ajustamentu. Ita-boot sira haree iha lei ne’ebá só bele halo nomeasaun de’it ba Supremu Tribunál Justisa, maibé Prezidente Tribunál Rekursu ninian iha Segunda Instánsia ne’e kabe bá iha juíz konsilleiru sira iha-ne’ebá mak entre sira halo liuhusi eleisaun hodi hili Prezidente Tribunál Rekursu. Entaun, ita presiza halo alterasaun bá iha-ne’ebá,” Sergio Hornai hateten iha Ministériu Justisa, kinta ne’e.
Nia afirma, alterasaun ba Lei Organizasaun Judisiária mós fó biban ba juíz sira-ne’ebé ho segunda klase bele asume kargu Prezidente Tribunál Rekursu.
“Ida-ne’e intensaun polítiku atu fó oportunidade ba juíz ne’ebé servisu iha Tribunál pelumenus esperiénsia tinan 20 ona bele sai Prezidente Tribunál Rekursu,” nia afirma.
Hornai hatutan Alterasaun Lei Organizasaun Judisiária ne’e mós atu aselera kriasaun Supremu Tribunál Justisa, tanba iha artigu balun husi lei referida fó biban atu kria komisaun durante fulan 20 nia laran hahú halo promulgasaun Lei Organizasaun Judisiária no husi lei ne’e mós fó biban iha prazu loron 30 atu estabelese Supremu Tribunál Justisa.
“Ha’u hakarak hateten ba ita-boot sira númeru juíz, prokuradór no defensor públiku sira ita iha situasaun ida uitoan loos purvolta ema na’in-30 itál. Entaun, bainhira ita atu estabelese tan Supremu Tribunál Justisa ita iha hela defisiénsia ba ita-nia rekursu liuliu Supremu Tribunál Justisa. Entaun, ita komesa halo ajustsmentu. Pur-enkuantu, ita seidauk bele estabelese Supremu Tribunál Justisa. Ita nafatin fó biban ba Tribunál Rekursu no Prezidente Tribunál Rekursu kaer funsaun hanesan Prezidente Supremu Tribunál Justisa to’o ita haree iha 2028 no 2029 hodi halo alargamentuba ita-nia Tribunál Supremu,” nia haktuir.
Nia esplika altera lei organizasaun judisiariu ne’e mós fó biban ba kria Tribunál Administrativa Fiskál no Kontas.
Nia dehan, Alterasaun Lei Organizasaun Judisiária sei sofre alterasaun no revogasaun artigu balun hanesan artigu 76 ne’ebé ko’alia kona-ba nomeasaun ba kargu Supremu Tribunál Justisa no artigu 77 ne’ebé ko’alia kona-ba funsaun Tribunál Administrativa Fiskál no Kontas no sei ajusta tan buat balun iha-ne’ebá.
Iha plenária Parlamentu Nasionál, kinta ne’e (10 Abríl 2025), Bankada FRETILIN dezkorda atu Proposta Lei Governu 16/VI (2a) ne’ebé atu halo alterasaun ba Lei nú.25/2021, Lei Organização Judisiária, labele debate ho urjénsia tanba lei refere, lei estrutrurante ne’ebé mak atu regula Orgaun Judisiáriu.
Bankada FRETILIN husu lei refere tenki diskute ho kuidadu no kle’an hodi evita interferénsia polítika ba orgaun judisiáriu. Bankada opozisaun ne’e haree katak Governu loloos iha tempu sufisiente atu aprezenta proposta lei refere, labele hein mandatu Prezidente Tribunál Rekursu atu termina mak lori lei mai debate ho urjénsia.
Tuir FRETILIN haree katak, lei estruturante atu regula Orgaun Judisiáriu bainhira debate ho urjente lori risku no sei afeta ba servisu órgaun soberania seluk hanesan Orgaun Judisiáriu.
Entretantu, IX Governu aprezenta mai iha Parlamentu Nasionál iha loron 8 Abríl 2025, Proposta Lei númeru: 16/VI (2a) atu halo alterasaun ba Lei nú. 25/2021, Lei Organização Judisiária ho karater urjénsia, iha proposta lei ne’e husu atu altera artigu 77 kona-ba Dispozisaun Tribunál Judisiáriu no artigu 76 kona-ba nomeasaun Prezidente Tribunál Rekusu.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
