DILI, 23 Abríl 2025 (TATOLI) – Sarani katólika arkiodioseze Dili, tersa ne’e, selebra misa “requiem”, iha Katedrál Imaculada da Conceição, Dili, hodi fó omenajen no votu pezar falesimentu sua santidade Papa Francisco nian iha Vatikanu, hodi refleta no prezerva memória vizita Papa Francisco nia iha Timor-Leste (TL).
Misa ne’ebé prezide husi amu pároku igreja katedrál ho amu lulik sira sira seluk ne’e partisipa husi sarani sira – inklui líder nasionál no istóriku balun, observa kata sarani sira entuziasmu ho espresaun no euforia triste no matan-been nakonu, bainhira hato’o orasaun ba Sua santidade Papa Francisco.
Amu pároku igreja katedrál, Paulos Maia, hateten katak sarani sira hotu hamutuk ho nai ulun sira no eis-titular sira ho neon no fiar ida de’it hodi hasa’e intensaun iha misa ida-ne’e; reza ba amu Papa Francisco.
“Ita ida-idak iha esperénsia fiar katak nia hadomi Timor, nia tau nia atensaun tomak ba povu ida-ne’e. Entaun ita-nia selebrasaun ida-ne’e bele la’o ho di’ak iha Maromak nia futar oin”, Amu pároku ne’e haklaken iha nia omília.
Papa Francisco molok nia mate, tuir Na’i lulik igreja Katólika ne’e katak iha tinan kotuk nia konsege lansa nia livru ida ho títulu “Esperansa”, husi nia livru ida-ne’e nia foti previzasaun ida kona-ba nia moris.
“No, livru ne’e iha konkluzaun ida no rekomendasaun ida, husi konkluzaun ne’e nia dehan: mate la’ós rohan ka ikus husi ema-nia moris, maibé mate ne’e pasu ka inísiu foun ida ba ema ida atu hahú nia moris. Tanba ne’e nia rekomenda katak “Ha’u mate karik, hakoi ha’u ho dignu, maibé hakoi hanesan sarani baibain ida”, nia esplika.
Tanba ne’e, Padre Paulos Maia konsidera katak amu Papa ninia prezensa seidauk lakon husi ita timoroan sira ninia memória. Ita timoroan sira-nia sentimentu tanba ita sei iha lasu ne’ebé metin ho amu Papa Francisco. Tanba nia mai vizita iha ita-nia rai.
“Nune’e Papa Francisco ema hanaran ne’e povu nian, tanba ninia sentimentu umanu ne’e klean tebtebes hodi ba nia sarani sira, hodi hadomi ema ki’ak sira no hadomi natureza”, nia dehan.
Entretantu, mensajen ikus misa Eukarístia iha Tasi-Tolu (10/09/2024), Mensajen Papa nian ba timoroan sira katak timoroan sira atu hakle’an liután fiar, hametin fiar, iha identidade no kultura, kuidadu labarik ki’ik sira tanba, sira mak jerasaun foun, kuidadu mós ferik katuas sira, tanba sira mak memória nasaun nian, ikusliu mak ai-kameli, ikan barak iha tasi mak rikusoin nasaun nian, maibé povu mak rikusoin nasaun nian.
“Ninia mensajen sira-ne’e ita tau nafatin iha ita-nia fuan, iha ita-nia neon no aplika iha prátika ida hanesan sarani Katólika”, Amu Paulos Maia fó hanoin.
Omenajen kondolénsia husi eis titular
Iha selebrasaun misa ida-ne’e, partisipa mós husi reprezentante relijiaun musulmanu, aleinde ne’e nu’udar mós eis-titulár Primeiru-Ministru, Marí Alkatiri, hato’o ninia omenajen iha entrevista jornalista sira katak, amu Papa lori mundu nia mensajen ba ita hotu.
“Liuliu mensajen furak kona-ba povu maka ita-nia rikusoin, ba joven, labarik sira no ba katuas sira hanesan ami, ne’e mensajen ida ba ami rasik bele halo reflesaun no hatutan tan amu Papa nia preokupasaun”, nia haktuir.
Alkatiri dehan, Sua santidade Papa Francisco marka istória foun ba mundu tomak, la’ós de’it ba Katóliku no Kristaun maibé ba mundu tomak.
Enkuantu, Eis-Prezidente Repúblika, Francisco Guterres, Lú-olo, sente lakon líder relijiaun Katólika boot ida ne’ebé fó hanoin ho hahalok di’ak la’ós de’it ba sarani maibé ba komunidade iha mundu tomak.
“Ne’e ita-nia amu Papa ne’ebé fó mensajen ba ema hotu katak tenke iha pás, fraternidade. Ida-ne’e mak importante liu ba ita hotu tenke rona Papa nia mensajen ne’e”, antigu Xefe Estadu ne’ dehan.
“Ida seluk tan fali mak hakarak hateten, rikusoin Timor-Leste nian maka nia povu ne’e rasik no importante liu mak ita haree oinsá ita-nia povu ida-ne’e bele moris ho di’ak no bele moris ho hakmatek,” Lú-Olo relembra mensajen Sua santidade nian.
Omenajen husi sarani
Iha fatin hanesan, Filomeno Martins da Silva, nu’udar sarani Katólika ida hateten katak nu’udar sarani hato’o orasaun ba falesimentu Papa Francisco nian.
“Mai atu hasa’e orasaun ba amu Papa, no nu’udar sarani Katólika sente triste, ho falesimentu Papa nian maibé ita reza nafatin ba santu padre atu Nai Maromak bele akompaña nia to’o reinu lalehan”, sarani ne’e hateten.
Seguidór Igreja Katólika ne’e dehan, mensajen ne’ebé Papa husik hela bainhira viajen Apostólika mai Timor-Leste no Uma-kreda no sarani sira, sai hanesan memória ida hodi banati tuir.
“Ida-ne’e mak dalan ita husi sarani katólika hodi fó presta omenajen ba amu Papa ne’ebé mate ona, ho omília ne’ebé ohin amu paróku ko’alia refleta ba amu Papa ninia prezensa ita Timor, maske ho tempu-badak, maibé husik hela ona memória lubun ida”, nia akresenta.
Bainhira misa ramata, sarani sira hotu kontinua ba hasa’e orasaun hodi sunu-lilin no lori ai-funan ba iha monumentu jardin Lesidere-Bidau, Dili, hodi hato’o omenajen kondolénsia aprofunda ba Papa Francisco. No, tuir observasaun jornalista TATOLI, kuaze sarani sira – ho otas oioin, ba halo orasaun iha jardin Lesidere.
Tuir informasaun mós katak misa nivél dioseze ninian sei hala’o tuir oraráriu ne’ebé iha hanesan, Dioseze Maliana sei halo misa iha loron 25/04/2025, Dioseze Baukau sei realiza misa iha loron 26/04/2025 no Dioseze Dili sei halo misa iha loron 27/04/2025 ho oras tuku 18:00 lorokraik, sei prezide husi Dom Leandro Maria Alves no sábadu sei halo proseisaun hale’u altar Tasi-Tolu.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
