Estudante sira husu Governu Sentrál hakbesik podér bá munisípiu

DILI, 14 Maiu 2025 (TATOLI) – Estudante sira husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), husu Governu Sentrál tenke iha vontade desentraliza podér bá munisípiu, tanba durante tinan barak dezenvolvimentu sentraliza de’it iha kapitál Dili.
“Tuir ha’u-nia haree iha mudansa ona maibé seidauk iha mudansa totál, tanba mudansa ida-ne’ebé iha ita haree de’it mudansa iha sidade tanba ita seidauk implemeta desentralizasaun podér lokál iha munisípiu,” Estudante UNTL, Niverikson Noronha de Araújo informa ba TATOLI, iha Kaikoli, kuarta ne’e.
Nia dehan, kuandu implementa desentralizasaun ne’e presiza haree mós dezenvolvementu iha setór infraestrutura, nune’e bele fasilita setór sira seluk.
“Haree ba dezenvolvimentu ohin loron, liuliu iha infraestrutura ne’ebe la’o di’ak mak iha sidade, entaun buat hotu konsentra iha Dili de’it entaun ema hotu tenke mai konsentra iha Dili. Entaun oinsá atubele asesu ba edukasaun, saúde, servisu no seluk tan.”
Nia dehan, dezenvolvimentu iha munisípiu la la’o tanba administrasaun sentrál konsentra iha kapitál Dili, entaun espetativa timoroan hotu nian seidauk bele atinje.
Nia espera, Governu sentrál mak implementa desentralizasaun ne’e sei lori dezenvolvementu ba besik povu.
“Kuandu desentralizasaun podeé lokál ne’e mak implementa ona entaun lori ona dezenvolvimentu ba munisípiu nune’e bele konsentra fali ema mai iha idak-idak nia munisipiu”, nia dehan.
Nia katak, dezenvolvimentu la’o tarde tanba hetan influénsia husi parte esternu no internu, ida mak haree líder nasionál sira laiha konsensu oinsá atu fó, presiza tuur hamutuk hodi fó ideia ba-malu hodi lori nasaun ne’e ba oin ho di’ak liután.
“Ida seluk mak prezudika husi Orsamentu Jerál Estadu, tanba kada periódu ita haree alokasaun orsamentu ba setór importante ne’ebé iha, orsamentu kiik tebes tanba ida ne’e prezudika mós ba dezenvolvimentu iha rai laran,” nia hatete.
Estudante ne’e afirma katak sei menus rekursu umanu, tanba haree iha parte governu barak mak uza rekursu umanu husi estranjeiru sira hanesan asesór no tékniku sira.
Nune’e, iha selebrasaun aniversáriu restaurasaun independénsia ba da-23, nia husu líder istóriku sira tuur hamutuk hodi tau ideia ida ba konseitu dezenvolvimentu Timor-Leste nian.
“Ha’u-nia rekomendasaun ba líde sira mak tenke fó lima ba-malu tenke iha konsensu ida, ne’ebé di’ak atu garante polítika interna ne’ebé di’ak atu kondús dezenvolvimentu ne’e ba ema hotu. Seluk mak tenke tau prioridade ba setór produtivu sira ne’ebé mak iha, sorin seluk mak tenke tau orsamentu ne’ebe mak boot ba setór produtivu sira,” nia fó hanoin.
Estudante Faustino Camões Abel, informa, dezenvolvimentu atu la’o di’ak polítiku sira tenke komprende didi’ak sistema polítiku iha kontestu Timor-Leste nian.

“Sistema hanesan instrumentu ka matadalan ida atu influénsia sidadaun hotu-hotu atu envolve ba iha sistema ida tanba sistema ne’e hanesan organizasaun ida-ne’ebé iha partidu polítiku tanba Timor-Leste nia polítika ne’e hanesan sistema multipartidarismu,” nia katak.
Nia dehan, llíder sira iha diferensa ideia maibé sira-nia objetivu ida de’it tanba sira hakarak Timor-Leste hamriik hanesan nasaun ida.
“Agora daudaun matenek na’in sira komesa barak no sira iha estratéjia polítika, dalaruma sira-nia polítika ne’e ba duni iha dezenvolvimentu maibé iha mós negativa, ninia negativu mak bele hafahe líder sira,” nia hateten.
Nia konsidera dezenvolvimentu daudaun ne’e la’o tarde no halo povu mak vítima ba dezenvolvimentu, vítima tanba kondisaun estrada aat no nesesidade bázika sira seluk.
“Komesa husi Governu dahaat konstitusionál to’o mai nono governu barak mak sira halo ona no barak liu mak sira sei abandona,” nia akresenta.
Nia esplika, bainhira Governu ida sa’e, nia implementa atividade seidauk remata, Governu seluk sae, nia laiha ona kontinuasaun ba programa referida maibé ho programa foun.
“Entaun programa ne’ebé mak ezekuta husi Governu anteriór sira abandona tiha, Governu foun mai fali ho programa foun, maibé ninia implikasaun ne’e mak povu nafatin sai vítima,” nia katak.
Jornalista : Osória Marques
Editór: Evaristo Soares Martins

