iklan

HEADLINE, POLÍTIKA

Konferénsia kona-ba lei tasi reforsa TL rezolve fronteira marítima ho Indonézia

Konferénsia kona-ba lei tasi reforsa TL rezolve fronteira marítima ho Indonézia

konferénsia internasionál “Hasoru Dezafiu: Direitu Marítimu no Rezolusaun Litíjiu Marítimu”. Foto/GPM

DILI, 16 Maiu 2025 (TATOLI) – Timor-Leste (TL) kompromete atu rezolve fronteira marítima ho Indonézia iha tinan ne’e, nune’e baze legál ba rezolusaun disputa marítima mak lei internasionál.

Tanba ne’e, liuhusi konferénsia internasionál ho tema “Hasoru Dezafiu: Direitu Marítimu no Rezolusaun Litíjiu Marítimu” fahe esperiénsia oinsá lei internasionál ajuda Timor-Leste rezolve problema ida disputa fronteira marítina entre Timor-Leste no Austrália, iha ámbitu selebrasaun ezisténsia Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima (GFTM) ba da-10 ne’ebé estabelese dezde 2015.

Konferénsia ne’e mós konvida peritu sira hodi ko’alia kona-ba oinsá direitu internasionál no mekanizmu sira ne’ebé prevee iha Konvensaun Nasaun Unida kona-ba Direitu Marítimu (UNCLOS, akrónimu iha inglés) hodi tulun Estadu sira hodi rezolve litíjiu marítimu ho dalan pasífika.

Diretora-Ezekutiva GFTM, Elizabeth Exposto, hateten problema disputa marítima entre Timor-Leste no Austrália ne’e dada kle’ur, maibé konsege utiliza prosesu ho naran Konsiliasaun Obrigatória ne’ebé eziste iha lei internasionál nia mak UNCLOS.

Nia dehan, iha 2018, maski Timor-Leste no Austrália rezolve ona disputa fronteira marítima, no asina tiha ona akordu fronteira marítima, maibé ho Indonézia seidauk. Nune’e, liuhusi konferénsia ne’e oinsá atu reforsa tan esperiénsia sira kona-ba disputa, liuliu entre nasaun rua ne’e.

“Ho Indonézia, sira prontu tuur hamutuk ho Timór atu negosia, maske ami iha reuniaun uluk iha tinan 2015, maibé ida-ne’e reuniaun ida enkontru esplorasaun. Tinan ne’e, sei hahú reuniaun formál negosiasaun. Timor-Leste sempre husu halo negosiasaun no Indonézia responde sira-nia ekipa mós prontu atu tuur hamutuk halo negosiasaun formál. Ita hein tinan ne’e hahú”, Elizabeth Exposto hateten iha JL World, Dili.

Nia lembra katak Timor-Leste nasaun dahuluk ne’ebé inisia prosesu importante istóriku ida ne’ebé konsege tuir lei internasionál hodi rezolve disputa fronteira marítima ho Austrália, liuhusi maneira negosiasaun ho dame no utiliza lei baze internasionál.

“Entaun, iha konferénsia ida-ne’e ami konvida peritu lei internasionál no Prezidente Tribunál Internasionál ba Lei Tasi nian [ITLOS sigla inglés], Tomas Heidar, simu konvite primeiru-ministru mai fahe esperénsia Tribunál nian oinsá rezolve disputa entre Estadu ne’ebé sei iha disputa kona-ba fronteira marítima”, salienta.

Iha sorin seluk, Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hateten konferénsia ne’e rona mós péritu husi Tribunál Internasionál Justisa, tribunál tasi nian, tribunál arbitrazen permanente sira ko’alia kona-ba oinsá mak bele utiliza instituisaun, mekanizmu internasionál hodi rezolve problema.

“Iha maneira barak ne’ebé ita bele uza hodi rezolve disputa fronteira marítima, mak baze legál mak lei internasionál mak UNCLOS”, afirma.

Embaixadór Repúblika Indonézia iha Timor-Leste, Okto Dorinus Manik, hateten mós katak Timor-Leste no Indonézia sei inisia prosesu komunikasaun ofisiál kona-ba fronteira marítima iha tinan ne’e.

“Ba Timor-Leste, iha tinan ne’e, ami buka tempu hodi hahú diskute kona-ba fronteira marítima sira. Loos duni, ne’e hanesan inísiu de’it, no klaru katak iha buat sira ne’ebé presiza prepara. Husi Governu Indonézia rasik, ami komunika ona maski seidauk iha enkontru ofisiál ida, maibé komunikasaun ne’e planeia atu hahú iha tinan ne’e”, reitera.

Nia reforsa katak diskusaun marítima entre Timor-Leste no Indonézia sei hahú, entaun importánsia husi sesaun diskusaun sira iha konferénsia ne’e fó hanoin kona-ba abordajen oioin hodi rezolve disputa marítima sira no tuir nia, ne’e pertinente tebes hodi uza hanesan referénsia iha prosesu negosiasaun iha futuru.

Notísia relevante: Timor-Leste no Indonézia inisia diskusaun fronteira marítima iha tinan ne’e

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!