DILI, 20 Maiu 2025 (TATOLI) – Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESSK), José Honório, hatete, ideia Prezidende Repúblika, José Ramos Horta, kona-ba kooperasaun entre Governu Timor-Leste no Indonézia atu harii universidade iha fronteira ne’e presiza desizaun koletiva.
“Ohin diskursu Prezidende Repúblika José Ramos Horta katak atu loke universidade entre Timor-Leste ho Indonézia. Ida-ne’e ideia Prezidende Repúblika nian, no iha parte sorin sira hakarak loke ospitál, ita hanoin loke universidade maibé presiza loke diskusaun ne’ebé kle’an,” Ministru José Honório informa ba Tatoli, iha Palásiu Prezidensiál Bairru-Pité, Tersa ne’e.
Nia dehan, asuntu ne’e presiza hanoin hamutuk ho Gabinete Prezidente Repúblika maibé presiza mós orientasaun husi Primeru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, tanba Prezidende Repúblika bele rekomenda maibé orsamentu maihusi Governu entaun presiza aseitasaun husi Primeiru Ministru.
“Maibé, ha’u hanoin haree ba futuru karik, tanba ita presiza haree ba ita-nia institutu no universidade barak iha ita-nia railaran, depois haree ba oin,” nia dehan.
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta iha nia diskursu katak nia propoin kria universidade tékniku ho kualidade aas iha zona internasionál entre liña rua, Indonézia no Timor-Leste.
“Ha’u propoin kriasaun universidade téknika ho kualidade aas iha zona internasional entre liña rua, husi ita-nia fronteira terrestre komún, kampus universitáriu ida ho fakuldade, edifísiu no ekipamentu sira-ne’ebé fahe, ne’ebé jere hosi ita-nia nasaun rua iha fronteira nia sorin rua,” Xefe Estadu rekomenda.
Universidade ida ne’ebé foka ba ekonomia verde no azúl, kurríkulu iha lian ofisiál ASEAN nian, lian inglés, foka ba siénsia no teknolojia, dijitalizasaun Al, agrikultura, jestaun rekursu idriku (bee), enerjia renovável no ambiente no empreendedorizmu.
“Universidade ida ne’ebé ita bele hanaran “Timor Island University”, ne’ebė ko-finansia hosi Governu Timorense no Indonézia, ho partisipasaun hosi universidade selesionadu sira iha nasaun rua ne’e, no hetan apoiu hosi parseiru estranjeiru no universidade sira-ne’ebé hakarak tama iha projetu ida-ne’e,” nia katak
Nia fó-sai katak, ne’e avansa ba era foun iha desburokratizasaun, simplifikasaun no dijitalizasaun ba prosedimentu sira (Governu Eletróniku), no halakon barreira sira-neʼebé impede ka atraza dezenvolvimentu, inklui taxa aduaneira, vistu, no obstákulu ba estabelesimentu projetu foun sira (empreza, organizasaun, instituisaun), ne’ebé hala’o operasaun iha ekonomia ka sosiedade, ho énfaze ba setór privadu sira.
Prezidente Repúblika hatete, eliminasaun ba tipu barreira no obstákulu hotu-hotu, ho natureza komersiál, jurídika, administrativa no institusionál, ba interkámbiu kulturál, estabelesimentu negósiu sira, kriasaun indústria sira no movimentu sidadaun sira-nian, liuliu traballadór no estudante sira.
“Ha’u hakarak husu, karik bele, ba autoridade Indonézia nian medida simples ida hodi konsidera emisaun automátika vistu estudante nian (KITAS) neʼebé korresponde ba períodu totál estudu nian (baxarelatu, lisensiatura, mestradu ka doutoramentu), to’o tinan lima, envezde ezijénsia atuál ba renovasaun anuál vistu sira-ne’e nian.”
Xefe Estadu hakarak hafoun ninia defeza hodi favorese lian traballu rua, ne’ebé konsagra ona iha Konstituisaun, lian indonézia no lian inglés, ne’ebé tuir loloos halo parte iha kurríkulu nasional, tuir prátika internasionál sira-ne’ebé di’ak liu.
“Halo tuir ezemplu hosi Portugal, ne’ebé implementa iha tinan barak nia laran ensinu lian inglés, hanesan lian estranjeiru hahú hosi tinan dahuluk ensinu báziku nian. Lian ida-neʼebé akompaña estudante durante tinan 12 ensinu báziku no sekundáriu,” Xefe Estadu rekomenda.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Evaristo Soares Martins





