Xanana klarifika dezeñu aeroportu internasionál Prezidente Nicolau Lobato

DILI, 22 Maiu 2025 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, klarifika no rekoñese dezeñu ba Aeroportu internasionál Prezidente Nicolau Lobato ida-ne’ebé inisia husi Governu Konstitusionál da-ualu (VIII) ne’e furak maibé orsamentu mak la to’o, entaun Governu halo mudansa hodi redús orsamentu.
Notísia Relevante: Timor-Leste marka inísiu foun ba dezenvolvimentu Aeroportu Internasionál iha 20 Maiu
“Dezeñu ida uluk, oi, para furak ida maibé osan mak la to’o ida. Osan la to’o ne’e mak ami halo dezeñu ida aat boot ne’e, tanba fundu petróleu mós osan menus ona,” Xefe Governu ne’e hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, hodi hatan ba preokupasaun públiku no líder balun kona-ba Governu halo mudansa ba dezeiñu Aeroportu Prezidente Nicolau Lobato, iha Palásiu Prezidensiál, Bairru Pite, kinta ne’e.
Governu lansa fatuk dahuluk ba dezenvolvimentu no espansaun aeroportu Komoro
Iha loron 20 fulan-Maiu, Loron Restaurasaun Independénsia Timor-Leste nian ba da-23, Governu mós marka istória ida hodi halo lansamentu fatuk dahuluk ba dezenvolvimentu no espansaun Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro.
Lembra katak, antes ne’e iha loron 14 Maiu 2025, Ministériu Transporte no Komunikasaun, Miguel Manetelu, informa ona iha reuniaun Konsellu Ministru katak iha 20 Maiu halo lansamentu ba primeira pedra ba konstrusaun aeroportu.
Ba konstrusaun aeroportu ne’e, Governu deside ona prosedimentu aprovizionamentu liuhusi prosesu naruk, ne’ebé empreza manán-na’in iha rua mak hanesan PT. Waskita Karya husi Indonézia, liuhusi parseria ho PT Amtyhas mak kaer espansaun pista no infraestrutura ho totál orsamentu millaun $72,5 no jestaun projetu ho verba millaun $6,28.
Aleinde ne’e empreza husi Japaun ne’ebé konstrui terminál pasajeiru ho orsamentu besik millaun $37,5, ne’ebé verba ne’e prevee husi Governu Timor-Leste no husi povu japonés.
Prosesu sira husi Governu Konstitusionál da-ualu (VIII)
Iha loron 08 fulan-Fevereiru 2023 Governu planeia ona atu hatuur fatuk dahuluk ba projetu konstrusaun Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato (AIPNL) Comoro, iha fulan-Marsu 2023.
Projetu Dezenvolvimentu AIPNL opta modalidade ‘hybrid PPP’ ho nia natureza mekanizmu finansiamentu envolve fonte finansiamentu oioin hanesan subvensaun públika, empréstimu no orsamentu kontrapartida husi Governu Timor-Leste.
Tanba nia natureza finansiamentu ne’ebé kompleksu tebes, presiza iha liña koordenasaun serbisu ne’ebé di’ak entre doadór sira hodi evita duplikasaun esforsu, rekursus no servisu.
Rekorde katak, iha loron 25 Janeiru, Konsellu Ministru delibera no fó podér tomak ba Ministru Finansa, Rui Gomes hodi reprezenta Governu Timor-Leste asina akordu kontribuisaun finanseira ho montante millaun $37,5 husi Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun (JICA, sigla Inglés).
Nune’e, iha loron 09 Fevereiru, Rui Gomes no reprezentante JICA, Ito Mimpei, sei asina akordu subvensaun públika (Grant) ho montante millaun $37,5 hodi finansia konstrusaun terminál pasajeirus foun ho nia sistema abastesimentu bee-moos inklui instalasaun fasilidade apoiu no ekipamentu iha Aeroportu Internasionál Comoro.
Ho asinatura akordu subvensaun públika husi JICA, signifika katak ita-nian ai-riin haat, mak finansiamentu husi ADB millaun $135, Austrália millaun $73,4, JICA millaun $37,5 no kontrapartida husi ita-nian Governu ba kompontente hotu hamutuk millaun $52, kompleta ona. Nune’e ita bele hahú ona ita-nian prosesu aprovizionamentu konkursu para atu harii Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato.
Orsamentu millaun $135 husi ADB ne’e sei uza hodi finansia projetu estensaun pista aterrajen, konstrusaun torre-kontrole tráfiku aéreu no reabilitasaun fasilidade sira seluk iha aeroportu internasionál ne’e.
Enkuantu orsamentu millaun $73,4 husi Austrália sei uza hodi konstrui asesu estrada bá terminál pasajeiru, pakote kombate inséndiu, edifísiu kuarantena animál no planta, edifísiu ba kuidadu saúde primária, depózitu ba kombustível, eletrisidade no iluminasaun públika, fasilidade bee-moos, fatin estasionamentu karreta no motór, inklui zona drop off terminál pasajeiru iha aeroportu ne’e rasik.
Aleinde ne’e, Governu Timor-Leste aloka millaun $52 liuhusi Fundu Infraestrutura hodi finansia akizisaun rai, kompensasaun ai-horis no kustu reasentamentu ba família sira ne’ebé mak hela besik iha área aeroportu inklui obra konstrusaun sivíl sira seluk.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

