Embaixadór Dionisío Babo: Polítika internasionál, TL aposta liu ba multilateralizmu
DILI, 23 Maiu 2025 (TATOLI)—Reprezentante permanente Timor-Leste ba Organizasaun Nasaun Unida (ONU) iha Nova Iorke, Embaixadór Dionisio da Costa Babo Soares, hateten polítika internasionál Timor-Leste nian mak aposta liu ba multilateralizmu atu hamutuk ho nasaun hotu iha mundu hodi dudu Timor-Leste nia interrese.
“Ita aposta maka’as ba iha multilateralizmu. Multilateralizmu katak, poartisipasaun nasaun hotu nian barak-liu iha Nasaun Unida ne’ebé reprezenta sira-nia interrese ne’e mak sai hanesan plataforma ida, hodi ita hamutuk ho nasaun sira seluk dudu interrese ita-nian. Eezemplu, hanesan seguransa alimentár, elevação do mar, mudansa klimátika ne’ebé afeta ita maka’as tebes, kestaun probreza no difikuldade sosiál ne’ebé mak ita nasaun kiik hasoru,” Dionísio Babo hateten ba Agência Tatoli liuhusi programa “Entrevista Eskluziva” ho topiku “Polítika Esterna Timor-Leste nian iha Relasaun Internasionál” iha estúdiu Faról, kinta (22 Maiu 2025).
Oja Organizasaun Nasaun UNida (ONU), nia dehan, Timor-Leste reprezenta iha kontestu ida-ne’ebé ko’alia liu kona-ba interrese Timor-Leste nian.
“Ita-nia interrese mak oinsá atu diskute maka’as kona-ba mudansa klimátika nian, tanba indústria ne’ebé boot halo husi nasaun boot sira. Sira emite karbona maka’as halo estraga tiha klima hodi mosu mudansa klimátika, nia impaktu halo tasi sa’e, agrikultura labele prodús, ema labele haki’ak animál, udan mai la tuir nia tempu. Entaun, ita diskute iha ne’ebá para haree, kestaun ne’e hanesan ne’eduni, oinsá mak iha justisa kona-ba ida-ne’e, tanba saida mak nasaun sira kiik, kiak kauza husi poluisaun. Maibé, sira la hetan benefisiu husi indústria boot ne’ebé nasaun boot sira halo ne’e, maibé ita sira nasaun kiik mak terus, entaun ita diskute ida-ne’e,” Babo tenik.
Diskusaun ne’ebé nasaun sira hotu halo iha ONU kona-ba mudansa klimátika mak oinsá atu hetan meiu ne’ebé di’ak, atu tulun nasaun kiik sira-ne’ebé sofre husi mudansa klimátika.
“Ita diskute maka’as oinsá nasaun boot sira bele tau osan hodi tulun fali nasaun kiik sira atu apoiu ba iha mudansa klimátika verde. Maibé buat sira-ne’e ita tenke iha ita-nia reprezentante atu diskute. Se ita laiha reprezentante, nasaun boot sira-ne’e bele haluha tiha ita, nune’e kona mós ba hanesan funu no seguransa mundiál nomós asuntu hirak ne’ebé iha relasaun ho ekonómia, dezempregu, probreza sira-ne’e hotu,” nia hateten.
Entretantu, iha Konstituisaun Repúblika Demokratika de Timor-Leste (RDTL) haktuir iha Artigu 8 ((Relasaun internasionál) hateten katak;
- Repúblika Demokrátika Timór-Leste hala’o relasaun internasionál husi prinsípiu independénsia nasionál, kona-ba ema hotu nia direitu, povu nia hili rasik atu ukun aan, soberania permanente povu nian kona-ba nia rikusoin no rekursu naturál sira, kona-ba protesaun ema hotu-hotu nian, direitu kona-ba respeitu malu ba ida-idak nia soberania, integridade rai-laran nian no igualdade entre Estadu sira no labele halo interferénsia iha Estadu ida-idak nia rai-laran nian.
- Repúblika Demokrátika Timór-Leste halo relasaun di’ak no harohan ho povu hotu-hotu, atu hakotu lia didi’ak kona-ba konflitu sira, hatún kilat jerál, simultáneu no kontroladu, harii sistema seguransa koletivu no haki’ak orden ekonómiku internasionál foun ida atu bele kaer metin dame no justisa iha povu hotu-hotu nia relasaun ba malu.
- Repúblika Demokrátika Timór-Leste hala’o relasaun privilejiadu ida ho nasaun hirak ne’ebé ko’alia lian ofisiál portugés.
- Repúblika Demokrátika Timór-Leste hala’o nafatin nia relasaun babelun espesiál no ho harosan ho nasaun viziñu sira no ho nasaun hirak ne’ebé iha rejiaun laran.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximeens
