DILI, 18 Juñu 2025 (TATOLI)—Diretór Servisu Apoiu Diagnóstiku no Terapéutiku, Vidal de Jesus Lopes, hateten labarik idade tinan hitu ne’ebé infetadu raiva (rabies), tersa (18/06), hakotu ona iis iha Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV).
“Pasiente Emília Vicente Bosco idade tinan hitu, ne’ebé transferida husi Opsitál Referrál Maliana ne’ebé pozitivu raiva, hodikalan tuku 11:50 hakotu ona iis iha sala pediatria,” Vidal de Jesus Lopes, informa ba jornalista sira, iha HNGV, Bidau, kuarta ne’e.
Nia dehan, kazu ne’ebé mak relata dahuluk iha 2023 to’o ohin loron na’in-neen mak mate ona infetadu husi rabies.
Nia esplika, banhira pasiente ne’e transferida husi Maliana mai, ninia kondisaun ne’e grave ona, tanba infetadu ba sistema to’o ona iha kakutak, entaun médiku sira halo tratamentu maibé moras ne’e mak domina ona.
“Bainhira vírus raiva ne’e invade ona ba ita-nia sistema nervozu sentrál no kakutak, entaun 100% nia tenke mate, tanaba ne’e medida sira-ne’ebé mak di’akliu mak prevensaun liuhusi simu vasinasaun raiva banhira asu tata,” nia informa.
Nia esplika, pasiente sira-ne’ebé mak mate ona ba raiva mai husi Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA) nai’n-tolu, Bobonaru na’in-rua no Ermera ida.
Antes ne’e, Ministériu saúde liuhosi Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSPTL) no Diresaun Nasionál Veterinária iha Ministériu Agrikultura Pekuaria, fó sai katak, to’o oras ne’e ema na’in-lima lakon ona vida ba asu tata ka raiva iha munisípiu tolu hanesan Ermera, Bobonaru no Rejiaun Administrativu Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA).
“Hahú hosi tinan 2024 to’o mai iha loron 15 Juñu tinan ne’e, populasaun na’in-lima lakon vida, tanba asu mak tata hanesan iha Munisípiu Ermera na’in-ida, Bobonaru na’in-ida no iha RAEOA na’in-tolu,” Diretór Jerál INSPTL, Nevio Sarmento, hateten liuhusi konferénsia imprensa iha Ministeriu Saúde, Kaikoli, segunda ne’e.
Nia hateten, eventu tráziku lakon vida ne’e, hatudu momoos katak raiva la’ós ona problema saúde animál nian, maibé mós emerjénsia ba saúde públika nian.
“2024 to’o agora sistema vijilánsia saúde nasionál rejistu ona kazu asu tata hamutuk 1.445. Husi ne’e asu hamutuk 96 mak konfirmadu ona pozitivu ba raiva no fatalidade hamutuk na’in-lima. Husi na’in-lima ne’e konfirmadu pozitivu ba raiva,” nia haktuir.
Notísia relevante: Pasiente pozitivu raiva daudaun ne’e kondisaun krítika
Ida-ne’e, tuir nia, indika ona katak iha tranzmisaun alta ba raiva entre animál no ema, entaun sublina katak husi kazu asu tata 1.445 ne’e, iha kazu asu tata 41% mak identifikadu ba kategoria hanesan kazu asu tata perigu liu no presiza simu tratamentu ka sona antí korpu hanesan prevensaun urjente, maibé to’o agora iha 18% de’it.
“To’o agora, ita iha 18% de’it mak hetan vasina. Kona-ba vasina antí raiva hosi kazu 1.445 ne’e hamutuk 66% asu tata mak simu ona vasina ne’ebé mak maioria seidauk kompleta doze lima (5). Tanba ne’e, rekomendasaun ida-ne’e importante tebes atu fó protesaun kompleta. Se la kompleta protesaun, sei la efetivu no raiva sei fatal bainhira sintoma mosu. Bazeia ba dadus Diresaun Nasionál INSPTL nian no haree ba kazu fatalidade iha ema barak mak la simu kompletu no ema barak mak la hato’o keixa ba iha parte komponente bainhira asu tata. Ami iha projesun kazu fatalidade ba raiva entre ema na’in-80 to’o ema na’in-120 iha tempu oinmai,” nia dehan.
Nia relata, bainhira populasaun asu tata ne’e, mak pozitivu ona nia sintoma sei mosu, nune’e sira-ne’e halo tratamentu paliativu no kazu balun ne’ebé akontese daudaun ne’e na’in-ida baixa hela iha HNGV ho kondisaun krítika.
Iha fatin hanesan, Diretora Veterinária Ministériu Agrikultura no Peska (MAP), Joanita Bendita João, hateten liga ho kazu ne’ebé akontese iha Suku Rai-robo, Postu Administrativu Atabae, Munisípiu Bobonaru, asu ida tata ema na’in-neen, tanba ne’e hosi parte téknika veterinária no pekuária foti ona amostra, hatudu katak asu ne’e nia rezultadu pozitivu ba raiva.
Nia esplika, ekipa sira foti ona amostra no nia rezultadu ne’e hatudu pozitivu raiva, nune’e sira mós sei fó tan vasina ba asu sira-ne’ebé besik, iha fatin akontesimentu ne’e, tanba tuir padraun normalmente tenke vasina hotu asu sira ne’ebé besik.
Enkuantu, estoke vasina antí rabies, daudaun ne’e iha INFPM hamutuk 870, sei garante ba fulan ida nian, tanba ne’e Governu mós iha planu atu bá sosa tan vasina raiva.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade
