iklan

EKONOMIA, HEADLINE

KIWA Initiative apoia restaurasaun ai-parapa iha área kosteira haat iha Timor-Leste

KIWA Initiative apoia restaurasaun ai-parapa iha área kosteira haat iha Timor-Leste

Viveirus Ai-Parapa sira iha Suku Sabuli, Metinaro Turizmu Ai-Parapa Hoah, sesta (28/07). Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 25 Juñu 2025 (TATOLI) – KIWA Initiative, liuhusi projetu rejionál Restoring Ecosystems for Sustainable, Transformative and Resilient Communities (RESTORE) kontinua fó apoiu ba restaurasaun ekosistema ai-parapa iha aldeia tasi-ibun haat iha Timor-Leste.

Projetu ne’e la’o durante tinan tolu, hahú husi loron 31 Jullu 2024 to’o loron 31 Jullu 2027, ho alvu atu restaura ai-parapa hamutuk ektare 86 iha aldeia haat mak hanesan Batugadé, Sanirin, Aidabaleten iha munisípiu Bobonaru (ektare 69) no aldeia Ulmera, Likisá (ektare 17).

Iha semináriu Kick-Off Nasionál, Jerente Seniór husi KIWA Initiative, Nikheel Sharma, esplika katak projetu RESTORE ne’e dezeña atu rezolve dezafiu reál sira ne’ebé komunidade tasi-ibun sira hasoru tanba mudansa klimátika, hanesan nivel tasi sa’e, inundasaun no produsaun agríkola ne’ebé tun.

“Liuhusi Projetu Restaurasaun, ami hakarak ajuda minimiza impaktu sira la’ós de’it iha tempu badak, maibé mós hanesan parte ida husi estratejia ba tempu naruk. Ami hein atu fó kbiit ba komunidade hotu atu iha kapasidade hodi jere sira-nia rekursu naturál rasik ho sustentavel ba jerasaun atuál no futuru sira”, Nikheel hatete iha Otél Novu Turizmu, Lesidere.

Jerente ne’e salienta katak projetu ne’e la’ós atu konserva de’it ai-parapa, maibé mós hakarak atu hametin meiu subsisténsia lokál, enkoraja jestaun rekursu bazeia ba komunidade, no transfere koñesimentu husi nasaun Pasífiku sira seluk hanesan Fiji no Samoa, tanba KIWA Intiative rasik hanesan parseiru husi nasaun lima, Fransa, Nova Zelándia, Austrália, Kanadá no Uniaun Europeia, ne’ebé harii iha 2020 hodi finansia projetu adaptasaun bazeia ba ekosistema iha nasaun illa Pasífiku no seluk tan.

Projetu RESTORE nu’udar projetu rejionál husi KIWA no ho nia projetu ki’ik hamutuk 17 ne’ebé hala’o daudaun iha fatin oioin.

Diretór-Ezekutivu ba Konservasaun Internasionál Timor-Leste (CITL, sigla portugés), Manuel Mendes, realsa projetu ne’e rezultadu husi serbisu naruk ne’ebé hahú iha tinan haat liubá, la fásil lori fundu internasionál mai “ita-nia nia rai, maibé ho apoiu husi doadór sira, ita bele hahú projetu ida-ne’e ba futuru ambiente Timor-Leste nian”.

Nia subliña importánsia husi kolaborasaun komunidade lokál, liuliu iha konservasaun ai-parapa, ne’ebé konsidera ameasadu ba beibeik, instituisaun parseiru sira hanesan Fundasaun Alola sei forma grupu feto sira hodi apoia diversifikasaun ekonómika lokál, enkuantu organizasaun Konservasaun Flora no Fauna (KFF) sei envolve iha esforsu konservasaun no edukasaun komunidade nian.

“Bainhira ita depende de’it ba projetu sira ho prazu badak lahó apoiu husi autoridade lokál sira, impaktu sei la sustentavel. Xefe aldeia sira mós tenke hatene luan husi área mangrove sira ne’ebé iha área protejidu sira”, dehan.

Reprezentante Governu, Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandino Vieira, hato’o nia apresiasaun ba inisiativa projetu RESTORE iha ámbitu Programa Governu Konstitusionál IX nian.

“Ami apresia tebes kompromisu husi parseiru dezenvolvimentu sira ne’ebé suporta Nature-Based Solutions. Ida-ne’e krítiku tebes ba ita-nia komunidade sira-nia moris di’ak no ita-nia ekosistema sira-nia saúde”, nia hateten.

Nia espera katak projetu RESTORE bele sai ezemplu kolaborasaun entre Governu no organizasaun naun-governamentál, parseiru dezenvolvimentu no komunidade lokál sira hodi kria solusaun ne’ebé prátika, inkluzivu no sustentavel hodi halo konservasun ba ai-parapa sira.

Tuir nia, projetu RESTORE la’ós de’it sai hanesan programa konservasaun ida ba tempu badak, maibé mós kria modelu ida atu fó kbiit ba komunidade tasi-ibun sira ne’ebé reziliente ba klima, ne’ebé bele replika iha área sira seluk iha Timor-Leste.

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!