Horta lansa konkursu Timor-Leste Women in Bussiness award 2025

DILI, 11 Jullu 2025 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, sesta ne’e, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, Dili, halo lansamentu ba konkursu Timor-Leste Women in Bussiness award 2025.
Atividade ne’e realiza husi Assosiasaun Emprejariál Muller Timor-Leste (AMETL) ne’ebé hetan apoiu husi Banku Mundiál no International Finance Corporation (IFC).
“Kontente hamutuk ho ita-nia inan sira halo lansamentu ba konkursu Timor-Leste in Bussiness award 2025. Maibé buat ida ha’u hameno kedan ba ama sira, imi-nia mehi mak atu halo negósiu iha Timor-Leste laran de’it bele konsentra ba lian tetun. Maibé, se imi hanoin atu tama ba komérsiu rejionál, ha’u hanoin tetun susar uitoan, entaun rekomenda ba ita-boot sira buka meiu aprende lian inglés. Iida-ne’e ha’u-nia rekomendasaun, atu imi bele hakat sai mós ba iha negósiu rejionál,” Ramos Horta hateten iha nia diskursu iha serimónia halo lansamentu ba programa referida.
Nia dehan, bainhira Timor-Leste tama ona ba membru ASEAN sei iha kompetisaun negósiu ne’ebé maka’as, ho nune’e inan feton sira-ne’ebé hola parte iha negósiu tenke buka meiu estuda mós liuliu lian inglés.
Iha fatin hanesan, reprejentante IFC iha Timor-Leste, David Freedman, hateten atividade ne’e hala’o dala-rua ona iha Timor-Leste no objetivu husi prédmiu ne’e simples tebes tanba selebra hodi inspira feto sira-ne’ebé hakbiit-aan iha vida negósiu.
“Objetivu husi prémiu ne’e simplis tebes tanba atu inspira ita-nia inan-feton sira-ne’ebé envolve aan iha vida negósiu, oinsá atu loke tan dalan luan ba ita-nia inan feton sira,” David hateten.
David hatutan, IFC haksolok atu fó kontinuidade ba impulsu ne’e no orgullozu atu apoia nafatin nasaun ne’e ni-nia esforsu hodi empodera feto sira no diversifika ekonomia.
AMETL, Hergui Luina Fernandes Alves, hateten feto emprezária sira-ne’ebé kria daudaun empregu sira, transforma indústria no inspira jerasaun lider negósiu sira tuir mai iha Timor-Leste dala ida tan sei sai sentru atensaun, bainhira loke nomeasaun sira ohin ba edisaun daruak Prémiu Emprendedór Feto Timor-Leste nian, ne’ebé organiza ho patrosinu husi Xefe Estadu José Ramos Horta.
“Ho baze iha susesu eventu inaugurál tinan uluk nian-ne’ebé simu nomeasaun liu 100-Prémiu sira tinan ne’e nian kontinua selebra atinjimentu sira feto no organizasaun sira-ne’ebé impulsiona progresu iha setór sira hahu husi retallu no agrikultura ba ospitalidade no finansa, iha nasaun ne’ebé ho ekonomia joven liu iha Sudeste Aziátiku,” Herguia hateten.
Vensedór barak tinan uluk nian alkansa ona kreximentu profesionál boot-liu, vizibilidade no espansaun emprezariál-hodi hametin liután sira-nia papél iha kriasaun empregu no iha espansaun oportunidade sira.
Programa ne’e implementa iha parseria ho Banku Sentral Timor-Leste no hetan apoiu husi Governu Austrália no Nova Zelândia, programa ne’e iha objetivu atu promove inkluzaun finanseiru luan liu hodi dezenvolve setór finanseiru liuhusi inisiativa abilidade espesifiku sira.
Timor-Leste, iha ne’ebé empreza mikro, ki’ik no médiu reprezenta parsela boot ida husi negósiu hotu-hotu, feto emprezária sira iha papel importante ida iha espansaun empregu liuliu iha komunidade marjinalizadu no rurál sira. Entretantu, barak mak sei hasoru dezafiu sira iha asesu ba finansiamentu, treinamentu abilidade no rede profisionál sira.
“Prémiu sira-ne’e la’ós de’it kona-ba rekoñesementu-sira hanesan loke odamatan. Sira inspira feto barak liután atu mehi boot liu, lidera ho aten-brani no fó forma ba futuru ekonomia ita-nian. Programa, Prémiu tinan kotuk nian hatudu ona ba ita talentu hirak ne’ebé eziste iha feto emprezária Timor sira-nia leet no importánsia atu rekoñese susesu,” Hergui tenik.
Prémiu tinan ne’e nian, aprezenta prémiu sanulu (10) iha kategoria lima, ne’ebé selebra eselénsia iha emprendedorizmu no lideransa ne’ebé feto sira lidera.
Prémiu sira sei rekoñese empreza hirak ne’ebé hahú ho estraordináriu ne’ebé feto sira lidera, empreza sira-ne’ebé estabelese ona, líder korporativu sira no inisiativa sira ne’ebé promove inkluzaun finanseira feto sira-nian no apoia kreximentu empreza sira-ne’ebé feto sira lidera. Ho inskrisaun nakloke ba área munisipál hotu-hotu, programa ne’e insentiva konjuntu nomeasaun oioin no inkluzivu.
Nomeasaun sira loke to’o 05 Setembru 2025
Individuál sira, instituisaun sira, ONGS, no empreza atu kandidata aan. Ida kona-ba kandidatu ninia susesu no impaktu sira. Atu hetan tan informasaun ka haruka nomeasaun ida, IFC-membru ida Grupu Banku Mundial nian mak instituisaun dezenvolvimentu globál boot-liu ne’ebé konsentra ba setór privadu iha merkadu emerjente sira. IFC servisu iha nasaun liu 100, uza ami-nia kapitál, matenek no influensia atu kria merkadu no oportunidade sira iha nasaun em-dezenvolvimentu sira.
Iha tinan fiskál 2024, IFC kompromete ona rekorde biliaun $56 ba empreza privadu no instituisaun finanseiru sira iha nasaun em dezenvolvimentu sira, hodi aproveita solusaun sira setór privadu nian no mobiliza kapitál privadu atu kria mundu ida livre husi mukit iha planeta ida ema bele horik ba.
Kona-ba AEMTL Feto emprezaria 43 hahú AEMTL iha 26 Abril 2008, ho objetivu atu fó oportunidade no enkoraja emprezariu Timor oan sira atu hetan konfiansa no motivasaun atu kontribui ba dezenvolvimentu nasaun nian.
Serve nudar mahon ba empreza sira seluk iha setór oioin hanesan Turizmu, Komérsiu, Importasaun, Konstrusaun Sivil, no seluk tan. AEMTL iha objetivu atu apoia emprezariu Timor oan sira atu hasoru dezafius no kompete iha Timor-Leste ni-nia panorama emprezariál, ho aspirasaun atu kontribui ba dezenvolvimentu ekonómiku nasaun nian.
Espíritu emprezáriu Timor oan 43 ne’e nian fi’ar iha buka maneira sira atu tulun feto sira-ne’ebé luta ho hakarak sai parseiru forte ba sira-nia família no governu Timor-Leste.
AEMTL ni-nia objetivu prinsipál mak atu promove no enkoraja feto Timor sira atu aten-brani no fi’ar a’an iha sira-nia esforu sira.
Liuhusi programa formasaun no kolabarasaun sira ho instituisaun internasionál sira no Governu, AEMTL hadi’a kapasidade emprezariál husi partilla informasaun no koñesementu kona-ba sistema no mekanizmu negósiu sira.
Kategoria Prémiu
Prémiu Emprendedór Feto Timor-Leste sei iha premiu sanulu (10) ho kategoria lima (5):
Inisitiva Ba Empoderamentu Ekonómiku
Ezemplu Inisiativa Di’ak-Liu ne’ebé Promove Inkluzaun Finanseira ba Feto Sira (Organizasaun/Empreza): Rekoñese inisiativa/programa ne’ebé ativamente promove inkluzaun
Finanseira ba feto sira
Ezemplu Inisiativa Di’ak-Liu ne’ebé Promove Kreximentu Negósiu Lidera husi Feto Sira (Organizasaun/Empreza): Rekoñese inisiativa ida ne’ebé apoia ativamente kreximentu no susesu negósiu sira ne’ebé lidera husi feto, partikularmente iha setór Empreza Mikro, Ki’ik, no Mediu. Atividade ne’ebé bele inklui esforsu sira iha kapasitasaun, ligasaun ba merkadu no negósiu nian, mentorizasaun, asistensia finanseira, ka modelu apoiu estratejiku seluk ne’ebé kontribui ba sustentabilidade no espansaun empreza ne’ebé feto sira mak lidera ou na’in.
Negósiu Lidera Husi Feto (Dili)
Na’in ba Negósiu ne’ebe Di’ak-liu Tinan ne’e nian lidera husi Feto sira – Negósiu estabelesidu (Individu): Rekonese feto ne’ebé lidera no na’in ba negosiu, ho susesu lidera negosiu durante periodu liu ona tinan tolu (3) no hatudu exelênsia no lideransa ne’ebé di’ak.
Na’in ba Negósiu Foinsa’e ne’ebe Di’ak-liu Tinan ne’e nian lidera husi Feto sira (Individu): Rekoñese feto ne’ebé lidera no na’in ba negosiu, ho susesu lidera negosiu foin sae no hatudu inovasaun no kreximentu ne’ebé notável iha tinan tolu (3) dahuluk operasaun nian.
Negósiu Lidera Husi Feto (Munisipiu)
Na’in ba Negósiu ne’ebe Di’ak-liu Tinan ne’e nian lidera husi Feto sira – Negósiu estabelesidu (Individu): Rekoñese feto ne’ebé lidera no na’in ba negosiu, ho susesu lidera negosiu durante periodu liu ona tinan tolu (3) no hatudu exelênsia no lideransa ne’ebé di’ak.
Na’in ba Negósiu Foin-sa’e ne’ebe Di’ak liu Tinan ne’e nian lidera husi Feto sira (Individu): Rekoñese feto ne’ebé lidera no na’in ba negosiu, ho susesu lidera negosiu foin sae no hatudu inovasaun no kreximentu ne’ebé notável iha tinan tolu (3) dahuluk operasaun nian.
Líder Feto
Líder Feto Korporativu Tinan ne’e nian (Individu): Fó onra ba ezekutivu feto ne’ebé hatudu abilidade lideransa no jestaun esepsionál iha nia knar. Modelu Tinan ne’e nian (Individu): Selebra feto ne’ebé sai hanesan modelu kareira tinan nian ne’ebé inspira feto sira liu husi nia mentorizasaun, atingimentu, no kontribuisaun ba iha komunidade.
Feto iha Servisu Finanseiru
Lider Feto Esepsionál iha Setór Servisu Finanseiru (Individu): Rekoñese feto ne’ebé hatudu ona lideransa diak iha setór servisu finanseiru, no lori impaktu no mudansa signifikativu.
Inovasaun Finanseira Di’ak-Liu ne’ebé Foka ba Jéneru (Organizasaun/Kompañia): Rekoñese solusaun ka produtu inovativu sira iha setór servisu finanseiru ne’ebé foka espesifikamente ba inkluzividade jéneru.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Edutór : Cancio Ximenes

