Top

Governu aprova dekretu-lei baze ensinu superiór no subsídiu jogu desportivu CPLP

Edifísiu Palasiu Governu. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 16 Jullu 2025 (TATOLI)—Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru (KM), kuarta ne’e, aprova dekretu-lei kona-ba lei baze ba ensinu superior ne’ebé aprezenta husi Ministru Ensinu Superiór Siénsia Kultura (MESSK), José Honório da Costa Pereira Jerónimo, no aprovasaun lei kona-ba subsídiu ba jogu desportivu Comunidade dos Países da Língua Portuguesa (CPLP), ne’ebe aprezenta husi Ministru Juventude Desportu Arte no Kultura (MJDAK), Nelyo Isaac Sarmento.

Antes ne’e, Ministru José Honório informa hafoin asina akordu tékniku entre MESSK no International Cultural Communication Center Malaysia (ICCCM), iha salaun MESSK, tersa ne’e, katak lei ne’e sei sai hanesan lei baze primeiru ba ensinu superiór iha Timor- Leste atu bele regulariza ita-nia universidade sira.

“Iha reitór balun tau kestaun ba língua maibé Governu nafatin la’o. Bainhira Prezidente Repúblika promulga, hakarak ka lakohi ensinu superiór sira tenke kumpre tanba ne’e Lei Baze Ensinu Superiór nian,” Ministru ne’e relata.

Governante ne’e hateten, iha lei baze ensinu superior nian ne’e haktuir iha lian instrusaun rua (2) hanesan tetun no portugés mak bele utiliza iha prosesu ensinu aprendizajen.

“Ita tenke hanoin katak portugés la’ós malae sira-nian maibé timoroan sira-nia timoroan sira mak tenke promove portugés atu sai lian ida-ne’ebé timoroan hotu-hotu tenke ko’alia. Labele dehan portugés ne’e malae nia tanba portugés ne’e tau iha Konstituisaun, timoroan iha obrigasaun atu aprende lian ida-ne’e. Ita tenke marka diferensa duni iha ASEAN, bainhira ita tama ho portugés diferensa ho nasaun sira seluk,” nia dehan.

Parte Governu iha mós hanoin atu dezenvolve lian tetun di’ak liután maibé presiza rekursu no tempu naruk.

“Iha tempu oin mai, ita presiza halo kongresu lian tetun atu nune’e ita armoniza tiha ita-nia lian tetun sai padraun nasionál ida atu timoroan hotu bele uza ho di’ak. Ita bele ko’alia inglés maibé ne’e língua internasionál timoroan hotu-hotu bele ko’alia,” nia hateten.

Tuir dokumentu ne’ebé Agência Tatoli asesu iha portál Governu, lei Baze Ensinu Superiór nian, diploma ne’e define rejime jurídiku ba asesu no ingresu iha ensinu superiór iha Timor-Leste, ho estabelesimentu regra komun ba prosedimentu kandidatura, selesaun no kolokasaun ba estudante sira.

Medida ne’e aplika ba estudante hotu-hotu ne’ebé remata ona eskola sekundáriu no hakarak inskreve iha instituisaun ensinu superiór públiku ka privadu, ho kritériu uniforme ba admisaun estudante foun sira.

Diploma ne’e determina hodi kria rejime jerál ida ba asesu no rejime espesiál ne’ebé dirije ba grupu espesífiku, inklui ema ho defisiénsia, membru família ne’ebé iha situasaun vulneravél, sidadaun timoroan ne’ebé mak termina ona ensinu sekundáriu iha estranjeiru no sira-ne’ebé liu tinan 23 no seluk tan.

Kria Komisaun Koordenadora ba Asesu Ensinu Superiór (CAES, sigla iha lian portugés), ho responsabilidade atu organiza no superviziona prosesu ba asesu ensinu superiór públiku, inklui definisaun kalendáriu, koordenasaun ezame, klasifikasaun kandidatu no validasaun ba lista kolokasaun nian.

Durante períodu tranzitóriu tinan sanulu (2025-2035), jestaun prosesu asesu ba ensinu superiór públiku sei asegura husi Governu. Hafoin períodu ida-ne’e, responsabilidade sei entrega ba instituisaun ensinu superiór sira rasik, ne’ebé sei bele organiza sira-nia prosesu admisaun rasik. Diploma ne’e mós prevee posibilidade ba kursu sira-ne’ebé ezije pré-rekizitu espesífiku sira no define kritériu sira dezempate nian no mekanizmu rekursu nian ba kandidatu sira.

Iha parte seluk, Governu mós aprova dekretu-lei ba subsídiu jovu desportiva CPLP, nune’e Ministru Juventude Desportu Arte no Kultura (MJDAK), Nelyo Isaac Sarmento, hateten, semana kotuk liubá, nia aprezenta ona proposta dekretu-lei ida kona-ba atu fó subsidiu ba ema hotu-hotu ne’ebé envolve iha preparasaun no mós realizasaun jogu desportivu CPLP.

“Ita-boot sira hatene katak festa ida-ne’e ita sai uma na’in ba jogu desportiva CPLP nia, iha envolvementu timoroan sira-ne’ebé fó susesu, ita hahú kedas husi atleta sira, treinador sira, asistensia sira, ofisiál, voluntáriu sira, arbitu sira, no funsionáriu sira-ne’ebé iha level ki’ik, ne’ebé kontribui servisu loron kalan ba realizasaun no fo susesu ba jogu desportiva CPLP,” Ministru ne’e informa.

Governante ne’e dehan, entaun sira iha remuneratóriu ka subsídiu ida-ne’ebé la hanesan ho sira-nia saláriu maibé subsídiu ida-ne’ebé mak Governu sente katak merese sira hetan durante fulan hira ba preparasaun to’o realizasaun jogu CPLP.

“Iha biban ne’e ohin Governu liuhusi Konsellu Ministru apoiu ba dekretu-lei ida-ne’e, entaun fó oportunidade legalmente ba Ministru, atu selu subsídiu ba sira ho montante rihun $170-resin, ne’ebé uza hodi fó árbitu no atleta sira, kada ida-idak sei selu la hanesan, hanesan arbitu selu oin seluk, atleta no sira seluk hotu-hotu sei selu la hanesan husi sira-nia durasaun servisu,” nia esplika.

Jornalista : Alexandra da Costa

Editór       : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!