MAE kapasita autoridade lokál kona-ba promove direitu umanu-governasaun di’ak

KOVALIMA, 28 Jullu 2025 (TATOLI) – Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) hamutuk ho Provedoria Direitu Umanu (PDHJ), kapasita autoridade lokál ka Xefe Suku hamutuk na’in-30 iha Kovalima kona-ba promosaun direitu umanu no Governasaun di’ak, mediasaun no kosiliasaun.
“Ita Loke sira-nia hanoin hodi hasa’e koñesementu di’ak ba sira, liuhusi formasaun kona-ba direitu umanu no boa governasaun. Ita rasik rona prinsipiu boa governasaun, oinsá mak ita hala’o servisu efisiénsia no efikásia,nakloke ,envolve ema hotu no responsivu”, Diretór Jerál Desentralizasaun no Governu Lokál MAE, António Augosto Guterres, dehan ba jornalista-sira, iha Salaun Administrasaun Postu Suai, ohin.
Ho formasaun ne’e, nia dehan atu autoridade lokál labele ultrapasa ema seluk nia kna’ar, hanesan kazu violénsia doméstika ne’e krime públiku labele tesi lia iha nivél suku, kona-ba hada’u malu rai no animál estraga kintál bele tesi lia,tenke neutraliza situasaun hanesan lider, ida-ne’e mak ko’alia boa governasaun labele direitu pesoál ida.
Xefe-suku sira eleitu liuhusi eleisaun bazeia ba legalidade lei-númeru 9/2016 ko’alia kona-ba xefe suku sira-nia kompeténsia mak hanesan oinsá mak promove eduksaun sivika , avizu ema labele sunu rai no seluk tan.
Provedoria Direitu Umanu nia prezensa hodi fasilita formasaun iha munisípiu hotu bazeia ba akordu husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) ho PDHJ hodi asina nota entendemenrtu (MOU) iha 2023 ne’e, hodi envolve instituisuan independente atu fasilita hodi kapasita xefe suku sira.
“Ita presiza kapasita ema hodi forma nia sai kapasitadu no dezelvolve ema liuhusi formasaun, ema dehan forma para atu dezenvolve, eduka atu liberta husi aktu hotu ne’ebé labele hada’et ba sira-nia personalidade umanu atu sai lidér ne’ebé respeitu ema seluk nia direitu”, nia afirma.
Atividade formasaun ida-ne’e bazeia ba Governu hasai rezolusaun númeru 6/2025, 10 Fevereiru , hodi orienta ba MAE halo preparasaun kondisaun mínimu etapa ba dahuluk hala’o iha 2025 konklui, preparasaun balkaun úniku ,kapasitasaun fortalesimentu ba instituisaun Estadu, iha nivél lokál ,kontinua resensiamentu eleitorál biometriku ba populasaun sira hodi hetan kartaun eleitorál
Iha biban hanesan, Adjuntu Provedora Direiru Umanu, Maria Marilia X.C. de Oliveira da Costa, dehan formasaun ida-ne’e hanesan parte ida atu partilla koñesementu.
“Biban ida-ne’e akontese kauza husi kooperasaun servisu hamutuk entre PDHJ ho Ministériu Administrasaun Estatal (MAE) ho PDHJ buka atu prezente iha entidade públika sira-nia le’et, hodi ita fahe ba malu, nune’e ita-bele iha persepsaun no komprensaun hanesan kona-ba direitu umanu no boa-governasaun ka ukun di’ak” hato’o iha nia diskursu.
Direitu Umanu no boa governasaun ne’e buat rua ne’ebé nakait ba malu, labele fahe no hase’es husi responsabilidade nu’udar lideransa komunitária, jestór administrasaun públika ka nu’udar lidér polítiku.
“Iha ita nia kultura, ita iha valór solidariedade no respeita malu, ita-tenke bali no promove hirak ne’e. Maibé dala barak ita sei husik hela violénsia doméstika, violénsia bazeia ba jéneru, diskrimisaun hasoru feto no labarik sira, tratamentu la justu ba ema ho defisiente, idozu no grupu vulneravel sira, akontese iha ita nia le’et. Ida ne’e mak ezije ita hotu nia responsabilidade”, nia hanoin.
Entretantu, Prezidente Autoridade Interinu, Filomeno Cardoso, reforsa katak sai liderasansa komunitária hanesan sai lampara atu fó naroman ba komunidade sira, bainhira komunidade hetan difikuldade ruma presiza prezensa husi xefe suku sira.
“ Ita-boot sira ukun hodi sai xefe suku tanba hetan konfiansa tomak husi povu bele fó kargu difikuldade tomak ita-boot sira mak sei responde bainhira populasaun hakarak asina atende iha fatin ne’ebé de’it la presiza ba kantór atende iha kualker fatin, atende ho dignu komunidade”,nia hatete.
Jornalista :Celestina Teles
Editór:Florencio Miranda Ximenes

