Top

MNEK organiza reuniaun koordenasaun interministeriál daruak kona-ba adezaun ba ASEAN

Bandeira membru ASEAN inklui Timor-Leste. Imajen/TATOLI

DILI, 28 Jullu 2025 (TATOLI)—Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Segunda ne’e, organiza reuniaun koordenasaun interministeriál daruak kona-ba adezaun ba Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla inglés).

Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito Freitas, hateten, reuniaun ne’e bainhira ita hakbesik ba momentu istóriku ida hanesan admisaun formál Timor-Leste ba Simeira ASEAN ba dala-47 iha loron 26 Outubru 2025.

“Reuniaun Ministru Negósiu Estranjeiru ASEAN nian ba dala-58 reafirma kompromisu unánime ASEAN ba adezaun tomak Timor-Leste nian hodi rekoñese dezempeñu sólidu iha pilár tolu Komunidade no operasionalizasaun Unidade Timor-Leste iha Sekretariadu ASEAN nia laran,” Ministru hato’o iha ámbitu reuniaun koordenasaun interministeriál daruak, iha salaun MNEK, Praia dos Coqueiros.

Notísia relevante : ASEAN husu Kamboja no Tailándia atu implementa sesárfogu

Iha sorumutu ne’e destaka mós importánsia koordenasaun besik entre Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun no Ministériu Asuntu Ekonómiku iha formulasaun no implementasaun prioridade ekonómika ASEAN nian.

“Apelu ba sinerjia ida-ne’e ho objetivu atu hasa’e efikásia inisiativa ekonómika ASEAN nian, liuliu iha kontestu vizaun 2045 ASEAN nian no reflete aprosimasaun integradu, trans-setoriál ne’ebé ita mós tenke adota bainhira ita prepara ba adezaun tomak,” nia akresenta.

Tuir Ministru Bendito, adezaun ne’e akontese iha kontestu jeopolítiku ida-ne’ebé kompleksu ba beibeik. Relatóriu resente sira kona-ba tensaun sira iha fronteira entre Kamboja no Tailándia ne’ebé daudaun iha mediasaun internasionál nia okos fó hanoin mai ita kona-ba importánsia kontinua hosi prinsípiu sentrál sira ASEAN nian: pás, unidade, diálogu no rezolusaun pasífika ba konflitu sira.

“Ohin, ha’u kontente atu relata katak ami halo ona progresu substansiál hodi kumpre kompromisu legál no prosesuál sira ne’ebé maka ezije. Ita-nia Vise-Ministru ba asuntu ASEAN nian tuirmai sei aprezenta aprezentasaun detallu ida kona-ba preparasaun instrumentu jurídiku adezaun iha pilár Polítiku-Seguransa, Ekonómiku no Sosiokulturál; no Estatutu akordu isensaun vistu nian ho Estadu-membru sira ASEAN nian inklui progresu ne’ebé halo ona, dezafiu sira ne’ebé sei iha, no dalan ba oin hodi fasilita mobilidade rejionál,” nia katak.

Iha área sira ne’e krusiál atu asegura sidadaun Timor-Leste, diplomata no emprezáriu sira integradu tomak iha enkuadramentu legál no mobilidade ASEAN.

“Ha’u apresia esforsu inkansável husi Vise-Ministra ho nia ekipa hodi hala’o serbisu ida-ne’e. Ami mós sente enkorajadu ho asinatura no implementasaun pakote apoiu aumentadu ba Timor-Leste nia prontidaun ba ASEAN ne’ebé hetan apoiu jenerozu husi Singapura, hamutuk ho asisténsia kapasitasaun sira seluk ne’ebé fornese husi ami-nia parseiru sira ASEAN nian,” nia katak.

Ministru dehan, ida-ne’e hanesan inisiativa ida-ne’ebé komprensivu no estratéjiku ba kapasitasaun ne’ebé sei hametin ita-nia instituisaun sira no prepara ita-nia forsa traballu atu funsiona ho efetivu iha mekanizmu sira ASEAN nian. Ami husu ba Ministériu sira atu maximiza partisipasaun iha formasaun, lideransa no programa asisténsia téknika sira tuirmai iha inisiativa ida-ne’e nia okos,” governante ne’e hameno.

Mensajen informál husi Myanmar

Iha biban ne’e, Ministru Bendito fó sai katak MNEK simu ona mensajen informál husi omólogu iha Myanmar.

“Ministériu simu ona mensajen informál ida husi ami-nia omólogu iha Myanmar, ne’ebé sujere posibilidade vizita ida husi ami-nia parte Myanmar nian ne’ebé bele impede ami-nia adezaun. Haree katak prinsípiu konsensu nu’udar pilár ida husi ASEAN, ida-ne’e indikasaun promisór ida kona-ba koezaun ne’ebé kontinua,”nia esplika.

Haree ba dezenvolvimentu sira-ne’e, Ministru husu ba ministériu hotu-hotu atu :

  1. Aselera revizaun legál rai-laran no aliñamentu ho tratadu sira iha kuadru ASEAN nia laran,
  2. Koordena preparasaun sektorál sira bazeia ba roteiru ne’ebé estabelese ona,
  3. Apoia ho ativu Sekretariadu Nasionál ASEAN no Task Force iha koordenasaun entre ajénsia sira, no
  4. Promove koñesimentu no propriedade ba prosesu integrasaun ASEAN entre funsionáriu públiku no públiku ein-jerál.

Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN la’ós realizasaun diplomátika de’it, maibé hanesan pontu virajen estratéjiku ida ba ita-nia nasaun nia futuru.

“Mai ita serbisu hamutuk, ho unidade no sentidu urjénsia hodi garante integrasaun ne’ebé harmonioza no ho impaktu,” Governante ne’e  konvida.

Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Rangel, hateten, ohin ne’e kontinua segunda reuniaun ne’ebé foka ba primeira reuniaun iha loron 16 Jullu liubá. Konkorda ho akordu lima ba prosesu negosiasaun ne’ebé falta tan negosiasaun dala-rua para atinje faze finál para asina akordu.

“Akordu lima mak ita atu oferta ba merkadu, iha negosiasaun balun. Buat ne’e muito tékniku maibé imi husu tau iha kategoria ida-ne’ebé agora ita tau seluk entaun ida-ne’e mak ita presiza hadi’a hamutuk. Tanba la’ós ita mak determina de’it maibé ASEAN mós husu atu halo negosiasaun ba malu, ida-ne’e asegura ba interrese nasionál,” nia hato’o.

Jornalista     : Osória Marques

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!