DILI, 30 Jullu 2025 (TATOLI)—Ministériu Saúde hamutuk ho Organizasaun Mundiál Saúde no Korea Internasional Coorperation Agency (KOICA) entrega sertifikadu rekoñesementu ba bolseiru na’in-haat, ne’ebé hala’o estudu hodi hasai kursu mestradu ba Programa Treinamentu Epidemiolojia iha Terrenu (FETP) iha Indonézia.
“Sira-na’in haat ba iha área Fiel Epimodology Traning Program (FETP) ka Programa Treinamentu Epidemiolojia iha Terrenu (FETP)oinsá mak atu haree kona ba Vijilánsia Epimodolojia iha nivél nasionál no mós iha nivél terenu, tanba agora sitausaun emerjénsia ita sempre enfrenta hela hanesan kazu agora daudaun emerjénsia ba raiva nian,” Vise Ministru Fortalesimentu Instituisionál Saúde, José Mango dos Reis, ba jornalista sira iha Salaun Ana Lemos, Kaikoli, ohin.
Nia dehan, enkontru ne’e hanesan importante tebes tanba membru sira husi komite bele hato’o sira-nia progresu servisu no mós saida mak presiza atu hadi’a tan.
“Objetivu ohin ne’e hanesan Project Steering Committee Meeting Strengthening Preparedness and Response to Infectious Diseases in Timor-Leste ka Enkontru Komité Diretivu Projetu Hametin Preparasaun no Resposta ba Moras Infesioza iha Timor-Leste ne’e, hanesan enkontru ne’ebé mak ita hala’o ho membru Project Steering Committee Meeting, kona-ba progresu sira-ne’ebé mak halao ona detailladamente, entaun enkontru ida-ne’e importante atu nune’e ita bele share fila-fali servisu ne’ebé mak durante ne’e ita hala’o,” nia dehan.
Tanba ne’e, nia hato’o agradesementu ba OMS ne’ebé mak apoiu téknikamente no KOICA mós fó apoia, nune’e programa ida-ne’e hala’o ho di’ak.
“Ohin, iha ne’e ita komvida mós reprezentante husi embaixadór Indonézia iha Dili, tanba ita-nia estudante sira-ne’ebé oras ne’e estuda hela iha Indonézia hanesan Yogyakarta no Kediri no mós iha Surabaya. Entaun, hanesan nasaun foun, ita presiza ita-nia rekursu umanu ne’e di’ak liután. Kada tinan, ita bele aumenta tan no ema barak mak hatene ne’e di’ak liután, atu nune’e iha hanoin di’ak bele hadi’a programa saúde iha nasaun Timor-Leste,” nia informa.
Iha fatin hanesan, Reprezenta OMS Iha Timor-Leste, Arvind Mathur, informa katak reuniaun komité diretivu projetu ba dahaat husi projetu hametin preparasaun no resposta ba moras infesioza sira iha Timor-Leste.
“Husi komité diretivu projetu nian, ita-nia parseiru sira husi Ministériu Saúde, INSPTL, KOICA, ne’ebé dedikadu. Tanba pandemia COVID-19 hatudu sai vulnerabilidade globál sira iha seguransa no preparasaun saúde nian, hahú husi ne’ebá, mundu kontínua hasoru ameasa sira husi moras infesioza foun no mosu fila-fali. Mpox globalmente, no surtu raiva ne’ebé la’o daudaun iha Timor-Leste ne’e, serve hanesan lembransa maka’as katak ameasa infesiozu sira evolui beibeik,” nia dehan.
OMS hato’o agradesementu ba Ministériu Saúde no INSPTL ba sira-nia lideransa no kolaborasaun ne’ebé forte, no hato’o apresiasaun kle’an ba KOICA, povu no Governu Repúblika Korea nia apoiu no laran-luak no fiar iha inisiativa ida-ne’e.
“Projetu ida-ne’e lansa formalmente iha Abril 2023. Tuir akordu ne’ebé asina iha Dezembru 2022, OMS nia ekipa tékniku tama progresivamente husi Dezembru 2023 to’o Jullu 2024. Maske iha de’it fulan 18 ba implementasaun, kontente atu relata katak halo ona progresu notável sira. Kompletu no oportunidade relatóriu nian ba moras sira-ne’ebé bele notifika no Kapasidade iha rai-laran atu relata no responde ba surtu sira. Ha’u kontente atu fahe katak alvu finál rua ne’e atinje ona testamentu ida ba ami-nia esforsu no dedikasaun koletivu. Agora, ami nia foku tenke muda ba hasa’e kualidade no konfiabilidade husi dadus vijilánsia nian tanba dadus la’ós de’it tenke oportunu maibé mós tenke fiar,” nia dehan.
Reprezentante KOICA iha Timor-Leste, Youn Hwa Kan, hateten ida-ne’e hanesan priviléjiu ida atu partisipa iha enkontru Komité Diretiva Projetu 2025 nian.
Desde enkontru PSC ikus nian, iha ona rezultadu barak inklui implementasaun susesu husi Programa Treinamentu Epidemiolojia Kampu Frontline (FETP), entrega ekipamentu IT ba vijilánsia no resposta ba moras infesiozu iha nivel nasionál no munisípiu no diskusaun sira ne’ebé la’o hela kona-ba konstrusaun sentru rekursu FETP nian.
“Kolaborasaun ne’ebé la’o daudaun ne’e nu’udar evidénsia husi ita-nia kompromisu ne’ebé fahe ba hametin sistema saúde públika iha Timor-Leste. Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia apresiasaun ba Ministériu Saúde ba ninia envolvimentu ativu no lideransa konsistente durante implementasaun projetu ida-ne’e tomak. Ha’u mós hakarak hato’o agradesementu boot ba OMS ba ninia kna’ar sentrál, ne’ebé hala’o iha koordenasaun besik ho INSPTL. Sira-nia esforsu kolaborativu sira-ne’e reflete dedikasaun ida-ne’ebé louvável hodi avansa prioridade sira saúde nasaun nian,” nia dehan.
Representante Bolseiru sira, João Cardoso, dehan enkontru ida-ne’e hanesan prepara ba bolseiru na’in-haat ne’ebé atu ba kontinua hala’o sira-nia estadu iha mestradu iha nasaun Indonézia,
“Enkontru ida ohin, ne’e hanesan preparasaun ba ami bolseiru sira. Sertifikadu ne’e hanesan rekoñesimentu ida katak ami na’in -haat mak simu bolsu ne’e, tanba ne’e mak sira entrega sertifikadu ne’e. Sertifikadu ne’e hanesan sira bolu sertifikat Of Aword hanesan hodi oferese bolsa estudu ba ami, ida-ne’e prepara husi OMS maibé hetan aseitasaun husi Ministériu Saúde,” João Cardoso esplika.
Bosla estudu ne’e hahú loke iha fulan-Abríl depois tuir seksaun iha Ministériu Saúde, bainhira Organizasaun Saúde Mudiál hato’o pedidu ba Ministériu Saúde no Ministériu Saúde liuhusi rekursu umanu hatutan fali infomasaun ba Munisípiu sira hodi nomeia ninia funsionáriu balun atu mai tuir teste.
“Iha momentu ne’ebá, ami na’in sia (9), husi Munisípiu lima mak tuir teste. Depois, ami na’in-haat (4) mak selesionadu atu tuir bolseiru ida-ne’e. Ami na’in-haat ne’ebé mak selesionadu ne’e husi ha’u rasik husi Munisípiu Bobonaru, na’in ida husi Munisípiu Manufahi, na’in ida husi Vikeke no na’in ida husi RAEOA,” nia dehan.
Bolsa estudu ida ne’e bolu naran Fiel Epimodology Traning Program ne’ebé estuda kona ba sistema vijilánsia iha terrenu ninia oinsá atu haree moras sira iha nia nasaun Timor-Leste.
“Tanba, iha Ministériu Saúde, iha diresaun ida mak toma konta maibé presiza matenek-na’in sira iha skill ka iha área Epimodolojia atu haree, hodi hala’o sistema vijilánsia ba moras iha rai ida ne’e ho di’ak,” nia hateten.
Tuir infomasaun ne’ebé mak hetan husi ofisiál sira husi Organizasaun Saúde Mundiál ne’ebé mak trata asuntu ne’e haktuir, bolseiru sira fasilita ona bileete aviaun nian atu aranka ba Indonézia iha loron 10 fulan-Agostu semana oin mai.
“Eskola sei hahú iha 18 Agostu 2025 no sei ramata fali iha 16 Agustu 2027, ba eskola iha Universidade Gajamada iha Yogyakarta Indonézia,” nia esplika.
Entretantu, bolseiru na’in haat ne’e mak ho naran hanesan Liliana Natalia husi Munisípiu Manufahi, Octavio Sequeira husi Munisípiu Viqueque, João Cardoso husi Munisípiu Bobonaru no Fernando Camnahas husi REAOA.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
