DILI, 01 Juñu 2026 (TATOLI)—Reprezentante Organizasaun Mundial Saúde iha Timor-Leste, Arvind Mathur, hateten iha Timor-Leste ne’e estudante besik 20% husi eskola sira mak faan tabaku iha areadór eskola nian.
“Iha Timor-Leste, estudante ida husi na’in-lima (5) mak uza ona tabaku. Dadus hirak ne’e mai husi levantamentu nasionál iha eskola sira. Dadus ne’e hatudu katak produtu tabaku sira besik loos ho labarik no joven sira, tanba ne’e mak tema Loron Mundiál La Fuma Tabaku 2026, “Hatudu Lolós Influénsia”, ko’alia diretamente ba ita-nia nasaun,” refere komunikadu ne’ebé Agência TATOLI asesu, ohin.
Loron Mundial La Fuma Tabaku selebra kada tinan iha loron 31 Maiu. Loron ne’e hanorin katak produtu tabaku no nikotina dala barak halo atu haree atrativu, modernu no la perigózu, liuliu ba joven sira. Iha Timor-Leste, problema ida-ne’e urjente tebes liuliu iha área eskola sira
Deskobrimentu sira foin lalais ne’e husi Say No to 5S endline, haree mudansa sira-ne’ebé akontese dezde programa ne’e hahú. Programa ne’e fila-fali ba eskola sira iha Timor tomak hodi haree saida mak muda ona dezde projetu ne’e hahú. Estudante sira ne’ebé uza tabaku/fuma menus ona maibé tuun uitoan de’it.
“Iha tempu hanesan, manorin sira-ne’ebé hetan estudante fuma iha eskola sa’e husi 2.5% ba to’o besik 22%. Bainhira estudante sira rasik admite katak sira uza tabaku no bainhira manorin sira hetan beibeik sira fuma iha areadór eskola nian. Ita bele dehan katak buat ne’ebé ita haree agora ne’e parte kiik de’it husi problema ida-ne’ebé boot liu,” Arvind dehan.
Rezultadu hirak ne’e hatudu realidade importante ida tanba uzu tabaku sei komún no konsidera normál iha Timor-Leste. Situasaun ida-ne’e mos afeta joven sira.
Timoroan kuaze 60% mak fuma tabaku
DILI, 01 Juñu 2026 (TATOLI)—Reprezentante Organizasaun Mundial Saúde iha Timor-Leste, Arvind Mathur, informa tuir peskiza nasionál hatudu katak timoroan sira liuliu ema boot sira-kuaze 60% mak fuma tabaku, no taxa ne’e aas liu ba mane sira (77.5%) duke feto sira (45%).
“Tabaku prejudika tebes mai ita-nia saúde. Bele oho to’o metade husi ema sira-ne’ebé uza tabaku no sira-ne’ebé la para uza. Iha Timor-Leste, preokupasaun boot liu mak fa’an sigaru ida-idak. Labarik ka joven ida karik laiha osan atu sosa sigaru tomak, maibé bele sosa sigaru lolon ida de’it. Ida-ne’e halo tabaku fasil liu atu asesu no bele halo dependénsia ba nikotina iha idade joven. Tanba ne’e mak fa’an sigaru rahun/sigaru lolon ida besik eskola sai preokupasaun boot ida,” nia haktuir.
Timor-Leste iha ona lei forte sira atu kontrola tabaku. Desde sai membru ba WHO Framework Convention on Tobacco Control (WHO FCTC) iha tinan 2004, Timor implementa ona avizu saúde ho imajen iha pakote tabaku, restrisaun ba fuma iha fatin públiku sira, no bandu ba fa’an sigaru lolon ida-ida. Medida sira-ne’e fó baze forte ba nasaun atu proteje nia povu liuliu labarik sira.
Ho enkorajamentu, peskiza eskola nian hatudu katak sasukat sira-ne’e agora uza barak liu iha prátika. Klube anti-fuma ne’ebé lidera husi estudante sira aumenta husi 22% husi eskola sira ba 83%. Apoiu akonsellamentu iha eskola sira mós aumenta ona. Polítika sira kontrolu tabaku nian ne’ebé eskrita uluk hetán iha menus husi 1% hosi eskola sira, maibé agora eziste iha liu ona 95%.
Husi perspetiva ida-ne’e, aumentu iha manorin sira ne’ebé kaer tonam estudante sira fuma bele hatudu konxiénsia di’ak liu no atensaun barak liu. Ida-ne’e maka rezultadu husi esforsu kontínua atu ajuda manroin sira atu responde ba uza tabaku. Rezultadu hirak ne’e hatudu kompromisu maka’as husi Ministériu Saúde no Edukasaun, manorin sira no komunidade sira.
Ministériu Saúde, ho apoiu husi OMS no parseiru sira, kria ona taskforce nasionál ida atu halibur setór saúde, edukasaun, inspesaun, governu lokál, sosiedade sivíl, mídia no aplikasaun lei. Matadalan sira dezenvolve hela atu hametin ezekusaun Lei Kontrolu Tabaku nasionál. Ida-ne’e inklui aplikasaun di’ak liu ba bandu atu fa’an sigaru lolon ida-ida ka rahun.
Publisidade tabaku-influénsia indústria tabaku presiza haforsa tan
Maske nune’e, dezafiu sira sei iha nafatin. Implementasaun fatin públiku livre husi fuma, restrisaun publisidade tabaku no protesaun husi influénsia indústria tabaku presiza haforsa tan. Lei bandu faan sigaru lolon ida-idak/rahun mós presiza implementasaun ne’ebé forte liu.
Ema barak sei hetan espozisaun ba fuma pasivu. Ema boot na’in-haat (4) husi lima mak hetan fuma pasivu iha uma no liuhusi metade hetan iha fatin servisu. Situasaun hirak ne’e influensia buat ne’ebé labarik sira haree no konsiderva hanesan buat normál.
Iha tempu hanesan, produtu tabaku no nikotina foun sira mos hahú tama ona ba merkadu. Sigaru eletróniku no heated tobacco products sira dala barak promove hanesan sigaru ne’ebé modernu no ladún perigózu.
Produtu hirak ne’e uza sabor oioin, embalajen ne’ebé atrativu no promosaun liuhusi média sosial. Maibé, produtu hirak ne’e sei iha nafatin nikotina, ne’ebé halo dependénsia aas liuliu ba iha joven sira.
Futuru ba kontrolu tabaku sei depende ba oinsá nasaun sira responde ba produtu foun hirak ne’e. Desizaun kona-ba sabor, vendedor taxa no publisidade sei determina se Timor-Leste kontinua halo progresu ka lakon rezultadu di’ak sira-ne’ebé alkansa ona.
“Iha Loron Mundial La Fuma Tabaku ida-ne’e, ita tenke hatene liuhusi nia tema saida mak tabaku nia bosok sira. Sigaru baratu ida ka produtu vape ho sabor furak sira bele hatudu la perigózu ohin loron, maibé bele kria dependénsia no moras iha futuru. Timor-Leste tenke kontinua haforsa implementasaun lei ba kontrolu tabaku. Nasaun ne’e tenke investe nafatin iha prevensaun, sensibilizasaun no apoiu hapara uzu ba tabaku,” nia dehan.
Eskola sira, fasilidade saúde, fatin servisu no fatin públiku sira tenke sai fatin sira-ne’ebé livre husi tabaku. Tenke alerta ba produtu foun sira-ne’ebé buka atu atrai joven sira atu sai dependénsia ba nikotina. Portaun eskola sai fatin ida-ne’ebé problema hirak ne’e hahú, maibé mos bele sai fatin ida-ne’ebé fó solusaun.
TATOLI




