TL laiha problema iha enkuadramentu legál bainhira adere ba ASEAN
DILI, 04 Agostu 2025 (TATOLI) – Ministru Justisa, Sérgio Hornai, hateten, enkuadramentu legál Timor-Leste NIAN laiha problema substansiál tanba iha instrumentu jurídiku internasionál lubuk ida mak ratifika ona nune’e Timor-Leste nia adezaun iha fulan-outubru laiha problema kona-ba enkuadramentu sira.
“Enkuadramentu legál ita laiha problema substansiál tanba ita iha instrumentu jurídiku lubuk ida ne’ebé ita ratifika ona, tantu sai hanesan membru Nasaun Unidas ne’ebé iha ne’ebá mós lori rekizitu jurídiku lubuk ida mak ita adere ona, nune’e ba iha instrumentu jurídiku sira-ne’ebé iha relasaun ba ASEAN nian kuaze instrumentu jurídiku ne’e iha relasionamentu ba malu, liuliu ko’alia kona-ba matéria penál internasionál no seluk tan,” Sérgio informa ba Ajénsia TATOLI iha Palásiu Governu, Dili, segunda ne’e.
Ministru ne’e dehan, lei ne’ebé halo ona ratifikasaun mak hanesan kódigu penál tanba iha Estadu membru ASEAN balu nia kódigu penál fó pena do morte, balu eziste pena perpétua no hirak ne’e refleta ba Timor-Leste nia kódigu penál maibé prosesu hotu sei iha diskusaun atu haree ba oin.
“Nasaun sira balu iha membru ASEAN sira eziste pena do morte, balu eziste pena perpétua, ida ne’e eziste husi nasaun sira hanesan Singapura, Malázia, Indonézia no Brunei Darusalam ne’ebé eziste pena sira hanesan ne’e no nasaun balu mós la eziste pena hanesan ne’e, hirak ne’e refleta ba ita-nia kodigu penál, mas diskusaun la’o hela tanba ita-nia ekipa tékniku sira halo hela diskusaun iha Malázia ba oin mak ita sei haree, atubele iha intendimentu hamutuk ida iha nasaun membru sira hotu,” Ministru ne’e tenik.
Tuir nia, bainhira 26 outubru Timor-Leste sai ona membru plenu ASEAN bele iha ona adaptasaun ba situasaun hotu husi nasaun membru sira kona-ba lei hirak-ne’ebé importante.
“Ha’u hanoin katak iha probabilidade ruma ne’ebé ita bele haree kada Estadu parte ida-idak nia konstituisaun iha lei nasionál sira maibé ita mós haree ba iha karta magna ba iha ASEAN nian ita tenke halo ajustamentu no ajustamentu hirak ne’e tenke reflete mós ba iha soberania ida-idak nian no intrese komún nasaun ida-idak nian,” nia hakotu.
ASEAN aseita TL sai membru plenu
Durante Simeira ASEAN bá da-46 iha Kuala lumpur, Malázia, líder hotu-hotu fó apoiu tomak bá Timor-Leste atu bele adere bá ASEAN ne’ebé nu’udár forum importante, hodi ko’alia kona-bá situasaun hotu-hotu ne’ebé akontese iha mundu.
Maibé Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN sei ofisializa iha simeira ASEAN ba da-47 ne’ebé sei realiza fulan-outubru mai ne’e iha Malázia.
Kritéria sira atu adere ba membru ASEAN
- Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
- Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuirmai:
a. fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;
b. rekoñesimentu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;
c. akordu atu sai vinkuladu no kumpri Karta; no
d. abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.
3. Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazea ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
4. Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun hosi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.
Konsulta no konsensu
- Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
- Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
- Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian maka afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
- Iha kazu violasaun grave ba karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Evaristo Soares Martins
