Top

Hadomi “Ekolojia”  Kuidadu Mundu no Kriasaun Maromak Nian

Frei Calisto de Jesus OFM
Frei Calisto de Jesus OFM

Husi: Frei Calisto de Jesus OFM

Prólogu

Iha artigu simples ida-ne’e, eskritór hakarak hateten “hadomi “ecolojia” hadomi mundu no kuidadu kriasaun Maromak nian ” Hanesan iha Jénesis Maromak kria buat hotu mesak furak no kmanek; iha-ne’ebá Maromak kria lalehan ho rai, naroman no nakukun, loron no kalan, balada fuik no balada maus (Cfr. Gn 1,1-25) sira ne’e hola parte hotu iha Maromak  nia kriasaun no Maromak halo ho nia kbiit rasik.  Nune’e saida mak  Ita-nia kompromisu ba iha mundu liu husi ekolojia?”. Tópiku ne’e fó oportunidade atu reflete kona-ba papél ema ida-idak atu proteje ambiente no hadi’a mundu. Liu husi tópiku ne’e mos  importante tebes atu halo reflesaun kona-ba ita-nia atitude loron-loron no oinsá mak atu promove mundu ida-ne’e  ho di’ak.

Objetivu

Objetivu  husi artigu ida mak oinsá atu promove fali ita-nia ambiente no ita-nia hanoin atu bele kontribui ba di’ak ita hotu nian. No atu promove di’ak liután ekolojia iha ita-nia moris mak buka kuidadu, hanoin pozitivu, konsiénsia maduru no responsabilidade, katak tau buat hotu tuir nia fatin no responsabilidade ba  natureza hotu ne’ebé haleu ita. Nune’e “Jika kita merawat alam, maka alam akan merawat kita”. Atu dehan mai ita sé ita kuida, hadomi, hadi’a  no tau matan ba natureza mak natureza sei fó mai ita saida mak ita presiza.  Objetivu  mós atu kompreende no estuda relasaun entre seres vivos hanesan (animais, ai-han, etc.)  no  buka hatene oinsá mak atu tulun  malu. Nune’e ekolojia ajuda ita hotu atu hatene no proteje ambiente, atu ita bele uza  iha futuru ho di’ak.

Tanba ne’e, hakarak hateten katak ekolojia loloos ne’e mak ema ne’ebé  hadomi mundu no kuida kriasaun Maromak nian.  Argumentu konaba vizaun ida-ne’e, eskritór  sei elabora ho kle’an iha artigu ida-ne’e. Tanba ne’e artigu simples ida-ne’e sei elabora hanesan tuir mai ne’e: Primeiru, signifika ekolojia, segundu, ekolojia hanesan manorin, terseiru, haburas ekolojia hodi kuida Maromak nia biodiversidade, kuartu, konversaun ekolójika, kuintu, kolaborasaun entre Teolojia no ekolojia no ikus liu konkluzaun.

  1. Signifika Ekolojia

Etimolójikamente palavra  ekolojia mai husi lian gregu fahe ba parte rua “Oikos no logos” oikos (οἶκος)  significa “casa, hábito” no logos “(λόγος)  signifika “estudo, discurso, razão ” Termu ekolojia introdús uluk husi Ernnst Haeckel, biolójiku alemaun ida, iha tinan 1869. Ne’ebé dehan Ekolojia  uma ka hela-fatin no logos ne’ebé signifika siénsia/estudu. Tanba ne’e, ekolojia katak siénsia kona-ba uma (rezidénsia) buat moris nian. Nune’e ekolojia signifika estudu da casa ou estudo do hábito em relação entre ser vivo sira seluk ne’ebé moris iha mundu. Ekolojia tuir São Francisco de Assis,  Nia haree natureza nu’udar “maun no alin”   hanesan maun alin loro matan, maun alin fulan no maun Alin Bee, “Irmão Sol, Irmã Lua, Irmã Água”.  Katak natureza hotu ne’ebé iha universe ne’e hanesan ita-nia maun alin. Nune’e ekolojia tuir Papa Francisco katak la’ós de’it ko’alia kona-ba natureza, maibé ko’alia kona-ba ema ki’ik,  no  respeita Maromak nia kriatura hotu. Nia propoin atu muda ema-nia konsiénsia globál hodi kuida Maromak nia kriasaun. Sira-ne’e hotu Santo Francisco de Assis dehan“Louvado sejas, meu Senhor, por todas as criaturas.” Louva ha’u-nia Maromak mesak ida de’it liuhusi kriatura sira. Papa João Paulo II iha nia mensajen ba XXII dia mundial da paz nia hateten ekolojia iha tempu atuál envolve ema hotu nia responsabilidade (Cfr. JP II, no 15) Tanba ne’e ema hotu iha responsabilidade atu hadomi no kuida kriasaun Maromak nian.

  1. Ekolojia nu’udar Siénsia

 

Ekolojia  nu’udar disiplina siéntifika, inklui estudu kona-ba ambiente no seres vivos ne’ebé haleu ita. katak ita tenke hatene no atua iha relasaun interdependénsia entre ema, espésie  no ambiente naturál hotu-hotu. Maibé primeiru relasaun uluk ho Maromak Tanba iha ( Cfr. Gen 1-2): haktuir konaba “Kriasaun do mundu” Nuuné enfatiza papél umanu nian hanesan kriasaun husi Maromak. “Do SENHOR é a terra e a sua plenitude, o mundu e aqueles que nele habitam” ( Cfr. Salmos 24:1). Hatudu mai ita soberania de Deus, kona-ba kriasaun  ho implikasaun katak umanu iha responsabilidade atu kuida no administra rekursu naturál ho konsiderasaun ba vontade  Maromak nian.“a vontade de Deus é a lei inteligível e imutável” (Cfr. AGOSTINHO, CD. 200). Katak vontade Maromak nian labele sukat ho ita ema nian, Tanba Deus imutavel. Iha mós autór ida dehan  “Deus é o criador da natureza humana e como o estado e a sociedade são coisas naturalmente necessaria, e Deus tambem o autor e a fonte do poder do estado” ( Cfr. GRABMANN, Martin, 1945 :140). Signifika  kriasaun hotu-hotu mai husi kriadór no kriadór rasik no nia mak iha podér ba buat hotu-hotu.

  1. Konversaun ecolójika

Konversaun ekológika,  tuir Leonardo Boff katak presiza muda no forma atu hanoin no moris hamutuk ho natureza. La’ós de’it atu troka teknolojia ka estratejia, maibé konversaun  ida-ne’e presiza muda hanoin, moris espirituál no kultura. Katak hanoin ne’ebé mak buka atu estraga no destroi Kriasaun Maromak nian di’akliu evita atu kuida no proteje mundu ne’e. Nune’e   Boff dehan “Kuidar da Terra, Protejer a Vida como evitar o fim do mundu” (Boff, 2010: 336 ) atu dehan  “Sé ita hakarak kontinua moris iha Planeta ne’e, tenke aprende atu kuidadu“Mãe Terra” atu proteje ita-nia moris ikus nian.  Proteje moris la’ós ema nian de’it, maibé inklui moris to’o ba animál, ai-haan, no natureza tomak. Husu atu halo mudansa Konsiénsia, atu troka mentalidade estraga no destroi ba mentalidade kuidadu no solidariedade.  Ita tenke senti katak ita parte hosi natureza, no ita-nia relasaun ho rai tan ne’e respetu no kuidadu. Nune’e ita presiza muda hanoin husi antropocentrismo  ba ecosentrizmo atu ita bele sente katak ita ne’e hola parte mós iha natureza ida. Boff hateten  ita presiza loke ita-nia orizonte espiritualidade nian atu haree natureza nu’udar sagrada ida. Ita presiza kuidadu no haree natureza ho domin no responsabilidade. Atu halo konversaun ecolójiku, ita tenke hadi’a ita-nia moris ho solidariedade. Nune’e Leonardo Boff dehan konversaun ekológika tenki hala’o  iha liafuan no tau ila prátika.

Ita presiza responsabilidade étika no  iha konciénsia katak loke ita-nia fuan boot hodi kuidadu ambiente hodi proteje ita-nia moris no ema seluk nia moris. Espiritualidade ecolójika mak kuidadu rai ne’ebé ita hela ba ho fiar no domin. Nune’e ita liga mós ba Justisa sosiuambientál, menus no ema la’o tuir nia hakarak hodi haluha tiha nia maluk sira. Ita presiza luta atu promove ambiente no ita presiza étika responsabilidade atu halo asaun ne’ebé korretu, transformadora no koletivu hodi kuidadu ba kriasaun hotu.

  1. Haburas ekolojia hodi kuida Maromak nia biodiversidade

Ita presiza haburas no kuida ekolojia atu bele salva biodiversidade Maromak nian. Leonardo Boff dehan “o kuidado com a Terra é também um ato de fé e de amor” nune’e mós konserva rekursu naturál no hasoru efeitu hosi mudansa klimátika, atu garante futuru sustentável ba jerasaun iha futuru. Ne’e presiza esforsu koletivu globál, inklui governu, kompañia no ema hotu, hodi adota prátika sustentável no promove polítika sira-ne’ebé proteje ambiente. Nune’e, edukasaun no konciénsia joga papél esénsiál iha komportamentu responsável no desizaun informadu ne’ebé benefísiu  ba ambiente no komunidade umanu. Nuune’e kuidadu ba ita-nia planeta, la’ós de’it nu’udar responsabilidade étika, maibé mós oportunidade atu kria mundu ne’ebé justu no saudável ba ema hotu. Papa Francisco sempre fó atensaun kona-ba ekolojia no protesaun ba meiu ambiente. Mundu kriadu, tanba ne’e, merese respeitu no kuidadu. Perspetiva ne’e implika responsabilidade étika ba prezerva no proteje ambiente hanesan reflesaun husi vontade divino. Tan ne’e, Ema-nia responsabilidade mak kuida planeta terra ne’ebé ita horik ou hela ba.

 

  1. Kolaborasaun entre Teolojia no Ekolojia

 

Kolabosaun entre teolojia no ekolojia mak área importante ne’ebé bele ajuda ita kompriende no kuida ambiente ho domin, morál, espirituál no étika. Iha teolojia kristaun, Maromak mak kria mundu, no ema hotu-hotu simu hanoin atu sai kuidadór responsável ba natureza.

Iha sentidu ne’ebé mais amplo, kuidadu ambiente atu sai nu’udar manifestasaun husi kompromisu espirituál no morál, hanesan rezultadu hosi kriasaun nian atu respeita no kuida ba Maromak nia obra  sira. Tanba ne’e, estudu no interasaun entre teolojia no ekolojia importante tebes hodi promove dezenvolvimentu sustentável no hanoin ne’ebé responsável iha mundu hodi garante futuru ne’ebé di’ak ba jerasaun sira. Ba ita hotu katak Teolojia no ekolojia mak importante ba futuru sustentável atu kuidadu ba ita-nia planeta, la’ós de’it nu’udár responsabilidade, maibé mós nu’udar opurtunidade atu prezerva beleza no diversidade hosi vida, ne’ebé dehan “Ibu adalah tana air ou ibu pertiwi” ( Cfr. PETER C. Aman  2013 :165) katak Inan mak fó moris no kous oan ida to’o sai boot. Tanba ne’e labele kontra Inan tanba nia mak kuida no fó susu ba ita.

Ita hotu iha konsiénsia  hodi proteje ambiente naturál, promove prátika sustentável no garante katak jerasaun oin mai  mundu bele saudável no balansu atu nune’e hamutuk, ita bele halo diferensa. Ko’alia kona-ba ekolojia ita presiza ko’alia mós kona-ba amor em si katak hadomi uluk ita-nia aan depois mak hadomi natureza sira seluk ne’ebé haleu ita, hanesan mós Papa Francisco dehan“ Cuida a casa comum”.Papa Francisco afirma que, os impactos sobre destas poluições afetam muitos para todos nós. (Cfr, CEL, 2015:18)  Ohin loron ho matenek ema nian hodi kria eletrónika oinoin ikus mai mosu poluisaun hodi estraga hotu natureza Maromak nian.  Tan ne’e Papa konvida ita hotu haree no cuidado da casa comum. Nune’e Papa Francisco dehan, la’ós de’it hatene importánsia ba ekolojia husi perspetiva sientífika no ambientál, maibé mos hatene nia relevánsia étika no espirituál iha kontestu fé katólika no responsabilidade morál ba mundu ne’ebé kriadu husi Maromak. Nune’e, “Ekologi bukanlah sekadar sebuah program untuk dipelajari, melainkan sebuah pondasi bagi program Pendidikan”. (Cfr. Thomas Berry, Laudato SI, mi Signore, 79 )  Ida-ne’e mós presiza tau atensaun no presiza haklaken.

Iha “Laudato Si”  Papa Francisco, tau importánsia ba “dignidade no interdependénsia kriasaun kona-ba reflesaun husi ação Divino” ( Cfr, CEL 2015;18). Ne’e hanesan maneira foun ne’ebé relasiona ho rai, recursu naturál no  respeitu profundu ba natureza hanesan espresaun amor no sabedoria Divino ou matenek Maromak nian.

Konkluzaun

Iha-ne’e hanesan konluzaun ida katak ema tenke responsabilidade, kuida no prezerva ambiente  Tanba ne’e; eskritór hakarak konklui de’it ho liafuan ida-ne’e “ema iha obrigasaun atu responsável no kuidadu mundu uma komún hanesan prezente furak husi Maromak”. Teologicamente hatudu katak kriasaun hanesan obra divino ne’ebé enfatiza devér étika atu proteje no respeitu natureza ne’e hanesan espresaun vontade umanu. (Cfr, Gênesis 1-2) Kontestu bíblika ne’e atu enfatiza kona-ba papél ema nian atu kuidadu kriasaun Maromak Nian. Tanba ne’e, atu hetan solusaun  ba problema ekolojia  ita presiza hamoris  mudansa iha ita-nia moris  katak ita presiza iha étika da responsabilidade, konciénsia maduru, atetude di’ak  hodi proteje no kuidadu mundu hanesan ita-nia aan rasik. Dalan úniku atu salva mundu mak proteje nia loron-loron no tau matan ba natureza, maka natureza sei tau matan ba ita.

REFERÉNSIA

BIBLIA SAGRADA, Difusora Bíblica, Fransciscanos Capuchinos, Lisboa, 2015

BOFF, Leonardo, Ekolojia,  Grito da Terra, Grito dos Pobres,  Rio de Janeiro, 2004 GRABMANN, Martin, Santo Tomas de Aquino. Ed 2, Barcelona, Labor, 1945

PAPA FRANCISCO, Carta encíclica Laudatosí, sobre o kuidado da casa comum. São Paulo Paulinas, 2015

PETER C. Aman OFM, Iman yang Merangkul Bumi, Jakarta, 2013

SANTO AGOSTINHO, Cidade de Deus, Tradução do original Intitulado, DE CIVITA DEY ,vol:2, Lisboa, 200

THOMAS BERRY, Laudato SI, mi Signore, Sr. Amelia Hendani,Jakarta, 2018

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!