MAPPF lansa programa IA ba karau vaka iha Vikeke

VIKEKE, 15 Agostu 2025 (TATOLI)–Governu liuhusi Ministériu Agrikultura Peska, Pekuária no Floresta (MAPPF), Sesta ne’e, lansa programa Inseminasaun Artefisiál (IA) ba karau vaka iha Sentru Ratahau, Suku Uma-Ua’in Kraik, Postu Vikeke Vila, Munisípiu Vikeke.
Iha lansamentu Programa IA ne’e, Ministru Agrikultura Peska, Pekuária no Floresta, Marcos da Cruz esplikanlansamentu Insiminasaun Artefisiál (IA) ida-ne’e foti karau-aman ninia sélula hodi sona ba karau-inan.
“Baibain ne’e karau-aman sira la’o hamutuk ho karau-inan sira mak foin kabuk, maibé agora teknolojia foun ne’ebé implementa ona iha nasaun seluk hodi aumenta númeru karau. Tanba ne’e mak Governu sosa sélula (esperma) hodi sona ba karau vaka-inan sira. Objetivu atu hasa’e produsaun karau vaka,” Marcos da Cruz hateten iha ámbitu lansamentu IA.
Governante ne’e informa liuhusi IA ne’e sai hanesan meiu ida hodi hasa’e kuantidade karau vaka iha Timor-Leste no tempu ruma sei sona mós ba karau Timor sira.
“Ohin ita implementa ba karau vaka, maibé tempu seluk ita mós implementa ba karau timór sira. Tanba ida-ne’e ita adapta teknolojia ne’ebé daudaun eziste no ita hakarak produsaun animál mak sai razaun ida. Razaun seluk mak ita hakarak hadi’a jenétika karau nian. Karau vaka sira-ne’ebé ita iha-ne’e isin-ki’ik, maibé ho IA ne’e ita bele hadi’a jerasaun karau vaka sira,” ministru tenik.
Marcos relata tinan 2025 MAPPF sosa ona esperma hamutuk 500 ne’ebé daudaun ne’e karau vaka inan hamutuk 200-resin mak atu sona, nune’e esperma sira-ne’ebé iha sei utilizadu hotu.
Nia husu ba autoridade no komunidade iha Munisípiu Vikeke nafatin koopera ka kolabora ho Governu ba implementasaun programa sira-ne’ebé Governu trasa.
Tuir dadús karau vaka ne’ebé atu implementa programa IA iha sentru Ratahu hamutuk sanulu.
Iha fatin hanesan, Prezidente Autoridade Munisipál Vikeke, Francisco C. S de Gonzaga Soares hato’o agradesimentu ba MAPPF ne’ebé lansa programa hodi hasa’e produsaun karau.
“Ida-ne’e ita marka tan istória ida iha Munisípiu Vikeke kona-ba hasa’e produsaun karau liuhusi AI ne’ebé ohin ita lansa ona. Nune’e, ita nafatin koopera ba dezenvolvimentu sira-ne’ebé maihusi nasionál. Ita labele privatiza. Se ita privatiza bainhira mak ita ko’alia kona-ba dezenvolvimentu. Tanba ne’e, ita labele privatiza ba dezenvolvimentu sira-ne’ebé tama iha ita-nia munisípiu. Ha’u hato’o agradesimentu MAPPF ne’ebé mai implementa programa sira-ne’e no ami prontu kolabora,” nia hato’o.
Iha lansamentu programa AI ne’e partisipa husi Sekretáriu Estadu Floresta, Sekretáriu Estadu Pekuária, Sekretáriu Estadu Peska, funsionáriu MAPPF, autoridade lokál no komunidade.
Jornalista: Vitorino Lopez da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

