Analiza krítiku ba preparasaun OJE 2026

Husi:
Celestino Gusmão Pereira (Peskizadór – Instituisaun La’o Hamutuk)
Artigu ida-ne’e fahe informasaun, análize no rekomendasaun relevante ba diskusaun no preparasaun proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026. Análize bazeia ba dokumentu ofisiál hanesan Deklarasaun Estratéjia Orsamentál, Sirkulár Orsamentál, no relatóriu konsulta sidadaun, hamutuk ho observasaun krítika La’o Hamutuk nian.
Prosesu preparasaun OJE 2026 hahú ona iha fulan-Fevereiru 2025, husi submisaun proposta orsamentál kada ministériu no instituisaun públiku hotu ba Ministériu Finansa (MF). Iha Juñu 2025, MF hala’o semináriu jornada orsamentál, maibé semináriu ida-ne’e lafó espasu diskusaun konstrutivu atu hetan konfirmasaun no klarifikasaun sira. Komité Revizaun Orsamentu (KRO) hahú avaliasaun iha 4–20 Agostu 2025.
Limitasaun transparénsia no partisipasaun
Maske prosesu elaborasaun orsamentál tuir kalendariu, kuaze hala’o durante tinan tomak, kestaun transparénsia no partisipasaun seidauk adekuadu. sosiedade sivíl, akadémiku, jornalista no públiku la hetan envolvimentu diretu iha faze planeamentu no preparasaun orsamentu kada ministériu. La’o Hamutuk koko inisia enkontru ho ministériu balun atu komprende programa no atividade prioritáriu ho objetivu oferese sujestaun no ideia balun ba programa, infelizmente la dun efetivu no efisiensia tanba Governu (ministériu) iha ona prioridade rasik tenke hala’o. Ho nune’e, maske akontese enkontru no diskusaun maibé ideia, no ami nian hanoin balun la hola parte iha preparasaun submisaun ba elaborasaun OJE foun. Ministériu Agrikultura, Peska, Pekuaria no Floresta nu’udar ezemplu, La’o Hamutuk hakerek karta, audiensia no hasoru hodi rona no aprezenta ideas inklui pontu importante balun atu konsidera iha elaborasaun orsamentál ministériu nian – Ami hein, hafoin elaborasaun proposta Lei OJE 2026 no livru sira, ita bele konfirma preokupasaun no sujestaun sira iha dokumentu ofisiál.
Ami observa no halo monitorizasaun, hetan katak kada ministériu sira seidauk utiliza didiak plataforma dijitál/website ne’ebé governu estabelese ona atu fahe dokumentu planeamentu no orsamentál atu atrai komentáriu no hanoin husi públiku. Falta hirak ne’e, ami konsidera frakeza institusionál ba planeamentu no analizasaun orsamentál. Plataforma dijitál sira, iha situasaun agora nu’udar meius komunikasaun util entre parte no nu’udar oportunidade atu hetan idea no kontribuisaun analitiku no konstrutivu hodi melhora no eleva ministériu no Governu ninian dokumentu no planeamentu orsamentál ba públiku ho transparente no partisipativu husi entidade oin-oin no públiku, tanba ami hanoin konsulta sidadania de’it la sufisiente.
Previzaun estratéjika preleminária iha OJE 2026
Deklarasaun Estratéjia Orsamentál 2026 subliña Timor– Leste nian kresimentu despeza públiku no ekonomia ho PIB, 90% depende forte ba reseita petrolíferu no preokupa mós vida util Fundu Petrolíferu (FP). Tinan 20 liu, seidauk aproveita didiak fundu husi mina no gás atu reforsa ekonomia produtivu, sustentavel no inkluzivu iha rai laran. Nu’udar sasukat, reseita doméstika kada tinan kontinua kiik no Estadu seidauk define didiak polítika fiskál Estadu nu’udar estratéjia ajuda diversifika ekonomia nasaun. Hanesan realidade orsamentu Estadu kada tinan, nafatin maioria kobre husi fundu petrolíferu hodi dudu atividade ekonómiku tomak iha rai laran.
Preokupa mós katak, bainhira FP hotu (ezgota), Estadu enfrenta problema boot tanba la hala’o obrigasaun fiskál hirak ne’ebé mak regula ona tuir lei sira inklui fornese servisu públiku no investimentu oin-oin atu mantein estabilidade sosiál no ekonómiku sira. Situasaun sira ne’e, sei iha risku no ameasa boot ba futuru Nasaun nian, inklui sei hatodan liután soberania Nasionál rai doben no povu Timor–Leste.
Atu halo mitigasaun ba preokupasaun hirak ne’ebé mensiona iha leten, governu kria dokumentu previstu medida sira mak hanesan tuir mai; tenke define tetu despeza konsolidada: biliaun $1,85, ko’a 13% husi biliaun $2,125 iha 2025. Prioridade investimentu: infrastrutura, edukasaun, agrikultura no saúde. Re-orientasaun gastu, husi redusaun despeza rekurrente no kansela projetu boot sira ne’ebé retornu duvidozu ba investimentu, atu hanaruk vida util FP bele estende uitoan to’o tinan 2038.
La’o Hamutuk nian pontudevista
Dokumentu Governu rekoñese preokupasaun barak hodi inklui iha dokumentu ofisiál sira, liu – liu kona-ba OJE no ekonomia nasaun kontinua depende ba Fundu Petrolíferu, no risku rai naruk fiskál. Maske husi previzaun preleminária sira hatudu redusaun no tentativa ba resposta pozitivu, maibé seidauk sufisiente nu’udar estratéjia atu enfrenta dezafiu prinsipál sira iha futuru. Ida-ne’e, refleta iha previzaun sira ne’ebé hateten, iha parte ida governu preokupa ho realidade atuál maibé kontinua mantein atu avansa ho projetu boot sira ne’ebé nian benefísiu sosiál no ekonómiku ne’ebé sei duvida.
Ami observa no monitoriza iha KRO ne’ebé la’o hela, ministériu sira propoin orsamentu adisionál balun, bainhira reuniaun komité revizaun orsamentál hotu, karik sei aumenta tetu fiskál ne’e liu biliaun $2. Espera Ministériu Finansa no Primeiru-Ministru sériu duni ba deklarasaun hirak ne’ebé hakerek klaru iha dokumentu ofisiál ne’ebé publika ona, no bele mantein nafatin proposta tetu atuál biliaun 1, 85 no redús despeza la nesesáriu sira.
La’o Hamutuk konsidera maske planu atu halo redusaun orsamentu 13% ne’e ki’ik, maibé importante atu halo redusaun no tenke rasionaliza estrutura despeza, kansela despeza administrativu la urjente (viajen, serimónia, infrastrutura la prioridade). Mantein no aumenta investimentu iha setór sosiál-ekonómiku sustentável (edukasaun, agrikultura rurál, turizmu komunitária, manufatureiru). Labele kompromete servisu públiku fundamentál maibé kontinua gasta rekursu uitoan ne’ebé iha ba benefísiu elite sira iha sidade no kapitál munisípiu sira, enkuantu abandona setór sira ne’ebé liga diretamente ho povu iha área rurál nian moris.
Konsulta sidadania
MF hala’o konsulta públiku ne’ebé hanaran konsulta sidadania maibé envolvimentu sosiedade sivíl limitadu. Relatóriu konsulta públika iha website MF hatudu preokupasaun maioria partisipante: Falta médiku no ai-moruk iha área rurál, Menus kualidade iha edukasaun – falta profesór no infrastrutura eskolár. Situasaun ida-ne’e, prevalese tinan barak ona, seidauk iha esforsu sériu, estruturádu no imediatu atu hadi’a. Falta bee no saneamentu, falta kanalizasaun irrigasaun to’o iha nivel suku, aldeia no bairru ki’ik sira, falta mekanizmu no kondisaun ekonómiku favoravel ba produsaun no prosesamentu.
Konkluzaun
Prosesu preparativa sira, husi aprezentasaun jornada orsamentál to’o publikasaun deklarasaun estratéjia orsamentál 2026, sirkulár orsamentál no relatóriu konsulta sidadaun nian, hatudu Timor–Leste nian vulnerabilidade sosiu ekonómiku, falta iha esforsu atu hadi’a situasaun ida-ne’e, presiza iha medida apropriadu atu hetan dalan ne’ebé forte no sustentavel liu atu prevene Timor–Leste tama iha risku ne’ebé labele kontrola.
Nune’e, husi dokumentu sira prevee no konklui iha nesesidade atu presiza iha esforsu ba hadi’a servisu públiku ho efisiénsia no transparénsia. Rediresiona ekonomia ne’ebé bazeia ba agrikultura, indústria transformadora no turizmu komunitáriu inklui avansa infrastrutura rurál nesesáriu hodi apoiu ba atividade produsaun povu nian ne’ebé reziliente ba mudansa klima. Reforma institusionál ho dixiplina fiskál mediu no naruk. Diversifikasaun reseita doméstiku atu hamenus dependénsia ba FP – uza fundu uitoan ne’ebé iha agora nu’udar oportunidade atu diversifika ekonomia.
Rekomendasaun
Husi diskusaun iha leten, ami rekomenda atu iha futuru no kontinuasaun husi diskusaun prosesu orsamentál iha KRO, bele iha liu tan;
- Ami sujere KROP atu la’ós mantein de’it previzaun no reorientasaun sira hanesan diskute iha dokumentu deklarasaun estratéjiku orsamentál ba 2026 maibé aumenta ezersisiu liutan, hodi rasionaliza estrutura orsamentál, tuir dalan sustentavel no resposta ba realidade atuál Nasaun nian ne’ebé preokupa mós iha relatóriu konsulta sidadania dokumentu relevante sira seluk.
- Ami mós sujere atu ministru no responsavel instituisaun sira labele hanoin de’it idak idak nian interese setoriál maibé presiza iha vizaun Nasionál ida ne’ebé halo ajustamentu globál tuir ita nian realidade ekonómiku no finansiamentu públiku.
- Transparénsia, publika dokumentu planeamentu no proposta OJE iha plataforma dijitál ne’ebé permite asesu públiku, simu no inklui iha desizaun finál komentáriu públiku.
- Partisipasaun, envolve sosiedade sivíl dezde faze inisiál iha planeamentu.
- Efisiénsia fiskál: redús despeza la-nesesáriu no aloka ba setór sosiál hanesan edukasaun, saúde no formasaun sira no investe ba setór produtivu ne’ebé renovavel no sustentavel.
- Reforma estruturál: implementa reforma fiskál efetivu, liu–liu tuir prinsípiu taxa progresivu, sira ne’ebé riku tenke selu barak liu no la lori todan ba povu vulneravel sira, atu diversifika reseita doméstiku.
- Monitorizasaun: Estabele mekanizmu independente ba monitór no avalia implementasaun OJE. Presiza haforsa transparénsia no partisipasaun liután atu aumenta kontrolu sosiál hodi minimiza frakeza orsamentál, haforsa Estadu diretu no demokrátiku, asegura separasaun podér hodi asegura balansu podér iha prosesu orsamentál.
Referénsia
Bele foti no loke dokumentu sira iha kraik hodi hetan informasaun no dadus sira;
- Deklarasaun Estratéjia Orsamentál ba OGE 2026 – https://mofwebadmin.mof.gov.tl/uploads/Declaracao_Estrategia_Orcamental_para_2026_Publicacao_1181c63ce9.pdf
- Sirkulár Orsamentál ba OGE 2026 – https://mofwebadmin.mof.gov.tl/uploads/Sirkulár_Preparasaun_ba_OGE_2026_8b358dd315.pdf.
- Relatóriu Konsulta Sidadaun ba OGE 2026 – https://mofwebadmin.mof.gov.tl/uploads/Relatoriu_Konsulta_Sidadaun_ba_OJE_2026_TETUM_07efe67879.pdf
- La’o hamutuk nian pájina ba OJE 2026 – https://www.laohamutuk.org/econ/OGE26/25OGE26.htm
Mak ne’e, de’it ami nian kontribuisaun ba diskusaun ida ne’e, kontinua halibur informasaun, dokumentu no analiza sira atu ajuda fahe informasaun ba públiku.
Ami kontinua prontu atu halo diskusaun ho jornalista, akadémiku, peskizadór sira no públiku inklui Governu, Parlamentu no Ajénsia Internasionál sira. Bainhira iha pergunta ka presiza klarifikasaun ruma bele liga ba: +67077432621

