DILI, 26 Agostu 2025 (TATOLI) – Parlamentu Nasionál liuhusi reuniaun plenária estraordinária Komisaun Permanente aprova votu pezár ba falesimentu antiga deputada Florentina da Conceição Pereira Martins Smith “Murak”.
“Rezultadu votasaun ho unanimidade, a favór 12, kontra no abstensaun 0”, Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária, ohin.
Sekretária Meza Komisaun Permanente, Cedelízia Faria dos Santos, lee sai votu númeru 13/2025 pezár ba falesimentu eis-deputada Florentina Smith, ne’ebé hakotu iis iha loron 22 Agostu 2025, iha Ospitál Nasionál Guido Valadares tanba sofre ataka korasaun.
Matebian Moris iha Díli iha loron 9 fulan-Setembru 1958, iha Lahane Orientál, nu’udar oan-feto husi Mário José Henrique Martins no Domingas da Conceição Maia Martins. Falesida iha maun-alin na’in-neen. Nia kaben ho José Smith no iha oan na’in-neen.
Entre tinan 1974 no 1975, nia hahú ninia formasaun polítika iha Uniaun Nasionál Estudante Timorense (UNETIM), iha ne’ebé nia forma nu’udar ajente iha brigada revolusionária FRETILIN nian, hodi dedika nia-an ba hanorin lee no hakerek, promosaun saúde, no ortikultura iha komunidade sira. Tuirmai, nia deside tama iha Organizasaun Juventude Populár Timor (OPJT) no sai ativista FRETILIN, hakle’an nia koñesimentu polítika no partisipa iha atividade sensibilizasaun no ajitasaun populár.
Molok invazaun indonéziu, nia hala’o knaar nu’udar katekista iha Parókia Balide. Hafoin okupasaun, nia refújia iha ai-laran durante tinan tolu, kontinua fó apoiu ba Organizasaun Populár Feto Timór (OPMT), ne’ebé nia okupa kargu oioin, inklui vise-sekretária iha zona B Likidoe-Aileu, hamutuk ho Maria da Silva, ne’ebé hala’o knaar nu’udar sekretária. Organizasaun masa FRETILIN harii iha loron 28 fulan-Agostu tinan 1975, ho objetivu atu mobiliza feto sira hodi partisipa ativa iha luta ba libertasaun nasionál, hamutuk ho mane sira.
Tanba bombardeamentu sira, feto na’in-rua muda ba área Betulau, iha Aileu, iha ne’ebé sira hela to’o tinan 1977 nia rohan.
Tuir instrusaun husi Komité Sentrál FRETILIN nian, ne’ebé lidera husi Afonso Redentor, buibere Florentina Smith hetan transferénsia ba área súl-sentrál Aituha Boot husi Alas, iha ne’ebé nia kontinua hala’o knaar nu’udar Primeira Sekretária Adjunta OPMT nian, hamutuk ho Lídia Araújo (sekretária) no Helena Saldanha do Rego (segunda sekretária).
Iha loron 25 Janeiru 1975, nia hetan kaptura husi forsa militár Indonézia husi Batallaun Linud 700 iha Alas no tuirmai detein iha prizaun preventiva iha Koramil, Same.
Entre tinan 1982 no 1999, nia servisu nu’udar funsionária públika iha administrasaun Indonézia nia okos.
Iha tinan 1998, ho reorganizasaun Konsellu Nasionál Rezisténsia Maubere nian, nia asume kargu nu’udar sekretária frente polítika interna no vise-sekretária OMT-CNRT nian, ho objetivu atu kontribui ba luta ba ukun rasik-an.
Iha loron 9 Juñu 2001, nia sai membru CCF nian, hodi serbisu iha sekretariadu polítiku permanente.
Entre 2003 no 2012, nia kaer pozisaun oioin iha Ministériu Turizmu, Komérsiu, no Indústria. Nia eleita nu’udar membru Parlamentu iha mandatu lejislatura datoluk husi partidu FRETILIN, hala’o kna’ar iha Komisaun Ekonomia no Finansa no prezide Grupu Feto Parlamentár sira no serbisu nu’udar membru ida husi komisaun asuntu sira CPLP.
Entre 2017 no 2018, nia hetan nomeasaun nu’udar Ministra Solidariedade Sosiál husi Primeiru-Ministru Marí Alkatiri.
Florentina Smith nu’udar partisipante ativa ida iha Korpu Eskuteiru Katóliku Timor-Leste nian, iha Grupu Kirina – Fuan Imaculada de Maria, Balide, iha ne’ebé nia hala’o knaar nu’udar líder ho lema “Serví no la simu kolen”.
Nia nu’udar asistente dahuluk grupu nian, kontribui maka’as ba dezenvolvimentu Korpu Eskuteiru Katóliku Arkidioseze Metropolitana Dili nian.
Nia husik hela mensajen inspiradora ida ba labarik sira, foinsa’e sira, adolesente sira, no família sira, no atribui ho deklarasaun tuirmai: “Iha moris tomak, ema ida tenke serbí Maromak no nia rain, no importante atu dedika no oferese tempu ba nia maun-alin sira—maski ida-ne’e uitoan de’it, ida-ne’e iha valór”.
Nia nu’udar koordenadór FRETILIN iha munisípiu Dili durante mandatu rua, husi 2012 to’o 2017, no husi 2017 to’o 2022.
Daudaun nu’udar membru Komisaun Polítika Nasionál no adjunta ba Sekretária-Jerál FRETILIN ba mandatu 2023 to’o 2028.
Matebian kondekorada ho Ordem Nicolau Lobato iha loron 28 Novembru tinan 2008, no hetan pensaun subsisténsia durante tinan 8 to’o 14 partisipasaun tempu tomak iha luta ba libertasaun nasionál.
Nune’e, Parlamentu iha sesaun plenária, hato’o nia tristeza kle’an ba falesimentu Florentina Smith hodi hato’o sentidu kondolénsia ba família, partidu FRETILIN no amigu enlutadu sira.
Votu pezár ne’e aprezenta husi proponente, Maria Fernanda Lay. Tuir ajenda, iha tuku 13h00 Parlamentu sei realiza sesaun solene hodi fó omenajen ba memória saudoza nian.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora




