Ramos-Horta partisipa selebrasaun aniversáriu loron independénsia Malázia ba da-68

DILI, 04 Setembru 2025 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta hamutuk ho Embaxadór no komunidade Malázia iha Timor-Leste, partisipa selebrasaun loron independénsia Malázia ba da-68 iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla protugés).
“Ha’u kontente atu hamutuk ho ita-boot ohin hodi selebra Aniversáriu ba da-68, loron nasionál Malázia nian. Lron independénsia, data ida-ne’ebé simboliza proklamasaun independénsia ita-boot sira-nia nasaun nian no determinasaun povu Malázia nian atu harii nasaun ida-ne’ebé prósperu, justu, tolerante no inkluzivu,” Ramos-Horta hateten iha nia diskursu.
Ramos-Horta hatutan, loron selebrasaun ida-ne’e, Timor-Leste hanoin hikas signifikadu istóriku husi independénsia Malázia nian no mós tema ne’ebé hili husi aniversáriu “Malázia MADANI: Povu sira hetan kuidadu no respeitu” (Malázia MADANI: Rakyat Disantuni)—reflesaun ida husi valór sira-ne’ebé orienta sosiedade Malázia nian.
Maske iha inserteza rejionál no globál, Malázia mantein kreximentu ekonómiku médiu ida ho 4.4%, ida-ne’e klasifika entre nasaun 10 ne’ebé seguru liu iha mundu no foin lalais ne’e ultrapasa ona Tailándia iha termu sira chegada turista nian.
“Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia rekoñesementu no agradesementu ba Embaixadór Amarjit Singh Sarjit Singh no ninia ekipa dedikadu ba sira-nia ospitalidade ne’ebé laran-manas no sira-nia esforsu kontínuu hodi hametin relasaun bilaterál entre Timor-Leste no Malázia,” nia dehan.
Vizita ba Malázia iha 2025
Antes ne’e, Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta hala’o vizita ba Malázia hodi partisipa lansamentu livru “Anwar Ibrahim: Justiza Globál no Dame Liuhusi Diálogu” ne’ebé importante tebes iha rejiuam Sudeste Aziátiku.
“Permite ha’u mós atu hanoin hikas ha’u nia vizita foin lalais ne’e ba Malázia iha Juñu 2025, iha ne’ebé ha’u partisipa iha lansamentu livru “Anwar Ibrahim: Justisa Globál no Dame Liuhusi Diálogu”, ne’ebé destaka valór sira justisa no diálogu nian ne’ebé maka importante tebes ba ita-nia rejiaun. Ha’u mós sente onradu tebes atu hetan nomeasaun nu’udar Profesór Adjuntu Honoráriu ba programa Filozofia, Polítika no Ekonomia iha Universidade Taylor, no iha loron 27 fulan-Juñu ha’u iha priviléjiu atu hasoru malu ho Primeiru-Ministru Dato’ Seri Anwar Ibrahim, iha ne’ebé ami diskute preparasaun sira ba Simeira ASEAN nian ne’ebé marka ona ba Outubru 2025,” Ramos-Horta dehan.
Relasaun Bilaterál sira
Relasaun sira entre Timor-Leste no Malázia iha abut kle’an iha istória ne’ebé iha. Timor-Leste hanoin hikas ho agradesementu apoiu desizivu husi militár, polísia no pesoál tékniku Malázia nian durante Konsulta Populár 1999 no iha misaun Nasaun Unida nian hotu-hotu no mós Malázia nia papél fundamentál iha prosesu harii Estadu no dezenvolvimentu husi Timor-Leste nia Administrasaun Públika.
Kooperasaun bilaterál ne’e hametin ona iha domíniu oioin; Diálogu polítiku nivel aas; Defeza no seguransa;
Komérsiu bilaterál, investimentu Malázia no interligasaun lojístika; Saúde, ho referénsia espesiál ba tratamentu ba pasiente kardíaku sira; Edukasaun, kultura, no juventude, ho estudante timoroan barak hetan benefísiu husi ensinu superiór iha Malázia.
“Foin lalais ne’e, inaugurasaun rota direta Batik Air nian entre Kuala Lumpur no Dili, iha 6 Juñu 2025, marka marku istóriku ida, sai hanesan kompañia aérea Malázia dahuluk ne’ebé hala’o voo komersiál regulár ba Timor-Leste,” Horta dehan.
Relasaun Rejionál no Multilaterál sira
Iha nivel rejionál no internasionál, Timor-Leste valoriza Malázia nia lideransa iha ASEAN nia laran no ninia apoiu metin ba Timor-Leste nia integrasaun tomak, ne’ebé kulmina iha Timor-Leste nia adezaun formál ne’ebé hein iha Simeira Kuala Lumpur ba dala 47 iha loron 26 Outubru.
“Ami rekoñese papél desizivu hosi Primeiru-Ministru Anwar Ibrahim no repete ami-nia kompromisu hamutuk atu harii Indo-Pasífiku ida-ne’ebé livre, nakloke, inkluzivu no reziliente,” nia afirma.
Área xave sira hanesan mudansa klimátika, tranzisaun enerjétika, seguransa ai-han, no multilateralizmu mak prioridade sira ba nasaun Timor-Leste no Malázia.
Iha frente ekonómiku, Timor-Leste aprezenta perspetiva kreximentu pozitivu, aas liu 4% ne’ebé hametin liután husi remesa sira husi TL nia emigrante sira—ne’ebé kalkula liu millaun $100 kada tinan—no husi investimentu infraestrutura sira-ne’ebé aumenta.
Projetu Tasi Mane no gazodutu Greater Sunrise Gas Field reprezenta oportunidade úniku, ho potensiál atu hamosu reseita biliaun no kria empregu rihun ba rihun, enkuantu loke odamatan ba kooperasaun ho Malázia inklui PETRONAS.
“Ami propoin kriasaun Akordu Kooperasaun Estratéjiku ida atu transforma ami-nia amizade iha projetu konkretu sira, hodi aprofunda lasu sira iha ekonomia, edukasaun, seguransa, no transporte aéreu. Ami mós haree oportunidade sira ba parseria sira entre kompañia aérea sira Malázia nian no ami-nia Aero Dili rasik, hodi reforsa konetividade rejionál,” nia dehan.
Iha domíniu defeza, seguransa, no siberseguransa, Timor-Leste hanoin hikas ho agradesementu Malázia nia apoiu durante krize 2006 no espresa Timor-Leste nia interese atu hametin liután kooperasaun iha formasaun no kapasitasaun PNTL nian.
“Ita-nia lasu istóriku no kulturál sira inklui linguístika no esperiénsia fahe malu iha Malaka hametin liután parseria ida-ne’e, hodi sai nu’udar inspirasaun ba prezervasaun no valorizasaun patrimóniu Timor-Leste nian rasik,” nia hateten.
Iha selebrasaun ne’e, Embaxadór Malázia iha Timor-Leste, Amarjit Singh Sarjit Singh hato’o agradesementu ba relasaun di’ak entre Timor-Leste no Malázia no fó benvindu ba Prezidente Repúblika ne’ebé laran luak hodi partisipa iha komemorasaun ne’e.
“Ha’u fó ksolok boot tebes atu simu ita-boot sira hotu iha ne’e, tanba ita selebra Malázia nia Aniversáriu Independénsia ba da-68 ne’ebé monu iha loron 31 Agostu, no Loron Malázia ba da-62, ne’ebé monu iha loron 16 Setembru 2025. Ami sente onradu tebes ho prezensa Prezidente nian, ne’ebé iha tinan hirak ikus ne’e nunka sente falta ita-boot nia loron nasionál, barak-liu, Prezidente Ramos-Horta,” Embaxadór ne’e dehan.
Nia hatutan, estudante timoroan na’in-55 seluk sei prosede ba ensinu tersiáriu iha Malázia iha tinan ida-ne’e. Ida-ne’e sei sai hanesan koorte daruak husi bolseiru sira-ne’ebé finánsia husi Governu timoroan iha ámbitu husi Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH), hafoin koorte dahuluk husi estudante na’in-31iha tinan liubá.
“Ami sauda Governu Konstitusionál da-sia (IX) nia determinasaun atu investe iha ensinu superiór no kapitál umanu, no ba nia hili Malázia nu’udar destinu ida ho valór ba osan no tanba fó fiar mai ami ho responsabilidade ne’ebé importante tebes,” nia hateten.
Malázia optimista kona-ba papél ne’ebé nia bele hala’o iha aspetu ida-ne’e, liuliu hafoin Memorandu Entendimentu ida kona-ba Kooperasaun iha Ensinu Superiór, ezekuta entre parte rua iha Juñu tinan ida-ne’e.
“Bainhira ita haree ba oin, Malázia metin nafatin iha nia kompromisu atu servisu hamutuk ho Timor-Leste, inklui nu’udar apoiante forte ba adezaun ida ikus ne’e nian ba ASEAN. Ami hein atu selebra hamutuk iha loron 26 Outubru ne’e, iha Malázia nia Prezidénsia ASEAN nia okos, momentu istóriku simu Timor-Leste nu’udar Estadu Membru ba dala 11 hosi família ASEAN nian,” nia dehan.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

