Top

Ramos-Horta implementa programa prioridade edukasaun-promove igualdade jéneru no inkluzaun

Prezidente Repúblika, José Ramos Horta no Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay halo abertura sesaun solene lejizlativa datoluk ba lejizlatura da neen Parlamentu Nasionál nian, iha sala plenária Parlamentu Nasionál, Segunda (15/09/2025). Imajen TATOLI/António Daciparu

DILI, 15 Setembru 2025 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten nia ezerse nia podér prezidensiál sira ho ativu no ho ekilíbriu hodi implementa konjuntu programa prioridade hanesan hametin parseria estratéjika sira iha relasaun internasionál, valoriza edukasaun no saúde, apoia foinsa’e sira, empreendedorizmu, arte no kultura, promove igualdade jéneru no inkluzaun no defende Estadu direitu demokrátiku no justisa sosiál.

“Ha’u buka atu atua ho konstrutivu hodi mobiliza esforsu sira husi parte oioin kona-ba kauza importante sira ne’ebé fahe konsensu nasionál, hanesan kombate ki’ak, manutrisaun, inseguransa ai-han, no kreximentu demokratiza asesu ba servisu báziku sira hanesan uma, bee-moos, saneamentu, no eletrisidade, promosaun direitu umanu, justisa no defeza ba soberania nasionál ho seguransa públika,” Prezidente Ramos-Horta hateten iha abertura ba sesaun solene Lejislatura da-VI iha Parlamentu Nasionál (PN), segunda ne’e.

Objetivu no rezultadu sira-ne’ebé alkansa husi programa sira ne’ebé hala’o daudaun hanesan konjuntu medida administrativa no finanseira sira-ne’ebé foti iha jestaun institusionál Prezidénsia Repúblika nian, mak medida sira-ne’e hakarak atu hamenus todan finanseiru sira no otimiza transparénsia, efisiénsia no efikásia iha utilizasaun rekursu sira-ne’ebé disponivel.

“Tuir liña sira-ne’e, ha’u sei destaka konjuntu medida sira atu rasionaliza no regula utilizasaun veíkulu Estadu nian no fornesimentu kombustível sira-ne’ebé aprova liuhusi Orden Servisu nian ne’ebé estabelese Regra sira kona-ba Utilizasaun Veíkulu Estadu nian hosi Prezidénsia Repúblika no-mós regra sira kona-ba utilizasaun veíkulu no kombustivel Estadu nian. Sistema kupon kombustível semanál ho valór $30 introdús ona ba viajen veíkulu iha Munisípiu Dili nia laran. Despeza adisionál ruma tenke justifika ho loloos liuliu ba viajen sira ba área remota sira ka munisípiu sira seluk, no kalkula bazeia ba kilometru ne’ebé hein no atuál ne’ebé hala’o ona,” nia dehan.

Medida ida-ne’e la’ós de’it hamosu poupansa ne’ebé signifikativu maibé akompaña mós ho estasionamentu obrigatóriu ba veíkulu Estadu nian hotu iha resintu Palásiu Prezidensiál fora husi oras serbisu nian.

Prezidente Repúblika nia veíkulu eskoltu seguransa pesoál sira, no-mós sira husi ekipa téknika Prezidente nian ne’ebé responsavel ba manutensaun no operasaun elétriku sira, hetan izensaun hosi regra ida-ne’e tanba sira-nia funsaun espesiál sira ezije ho klaru disponibilidade permanente, 24/7.

“Medida sira ne’ebé deskreve kontribui ona ba implementasaun prátika di’ak sira ba utilizasaun no manutensaun husi frota veíkulu nian, hodi prevene inkorrénsia ne’ebé la nesesáriu no abuzivu husi despeza kapitál ki’ik sira,” nia relata.

Iha parte seluk Kona-ba kustu eletrisidade, bainhira Ramos-Horta hahú nia mandate ne’e rejista gastu permanente ne’ebé varia entre $16.000 no $18.000 kada fulan.

“Desde 2022, medida simples maibé rigorozu sira introdús ona atu kontrola no monitoriza kustu eletrisidade nian, inklui instalasaun solar panél sira no adosaun sistema taka obrigatóriu ba lampu sira, unidade ar-kondisionadu sira no ekipamentu sira seluk fora husi oras serbisu nian inklui deskansa almosu nian, findesemana sira no feriadu sira. Hirak-ne’e permite ona ami atu realiza poupansa mensál, ho gastu médiu agora entre $13,000 no $14,000, depende ba númeru eventu sira-ne’ebé hala’o. Ida-ne’e sei reprezenta poupansa totál ida ho $120,000 iha ha’u nia mandatu prezidensiál atuál nia rohan,” nia dehan.

Nune’e mós akontese ho introdusaun medida foun sira ba jestaun ekipamentu impresaun nian, ne’ebé uluk reprezenta kustu sira-ne’ebé signifikativu no rekorrente ba instituisaun.

Iha 2023, asina kontratu ida ho empreza privada ida-ne’ebé garante instalasaun inisiál ba mákina kópia modernu haat (4) ho kapasidade imprime no eskaneamentu iha rede.

Kona-ba manutensaun, reparasaun no substituisaun ba parte sira ne’ebé uza dala ida de’it, ne’ebé reprezenta kustu mensál entre $3,000 no $4,000. Ida-ne’e evolui ona ba fornesementu impresora hamutuk 21, ne’ebé sufisiente atu kobre nesesidade sira husi servisu no unidade sira hotu husi Prezidénsia Repúblika nian.

“Ikus liu, kona-ba rasionalizasaun no kontrolu ba despeza sira-ne’ebé asosiadu ho Prezidénsia Repúblika. Ha’u hakarak esklarese katak dezde ha’u-nia mandatu hahú, ha’u renunsia ona direitu atu hetan perdiem ne’ebé asosiadu ho ha’u-nia viajen sira ba interiór país nian. Ha’u halo ona pontu ida atu nunka uza prerogativa ida-ne’e iha ha’u-nia viajen barak iha nasaun laran. Programa “Dapur do Povu” Prezidénsia Repúblika lansa Programa “Dapur do Povu” iha tinan 2022,” nia hateten.

Programa ida-ne’e hakarak kontribui ba hamenus mánutrisaun labarik nian iha aliñamentu ho Planu Nutrisaun Multisetoriál 2024-2030 no Objetivu sira Dezenvolvimentu Sustentável nian (ODS), hodi asegura fornesementu hahán nutritivu ba labarik sira ne’ebé vulneravel, hodi kombina edukasaun nutrisionál, ijiene no prátika sira saúde nian.

Daudaun ne’e, programa referida fó benefísiu ba labarik na’in-630 loro-loron iha Dili, Hera labarik na’in-300, no RAEOA labarik na’in-300, ne’e ‘Dapor do Povu’ fó han totál labarik na’in-1,230 loron-loron,” nia informa.

Iha Dili, Prezidénsia Repúblika fornese merenda gratuita loro-loron ba utilizadór sira Uma Seguru FOKUPERS nian no ba pesoál limpeza nian ne’ebé servisu iha Prezidénsia Repúblika.

Hanesan ezemplu, du’urante loron servisu iha fulan-Agostu liu ba, fornese refeisaun ba sidadaun 10,698. Xefe Estadu hakarak hato’o nia apresiasaun espesiál ba apoiu hosi xefe misaun diplomátika oioin ne’ebé akreditadu ba Timor-Leste no sira-nia kaben sira, ne’ebé, durante Prezidente nia mandatu tomak, hatudu ona sira-nia espíritu laran-luak fraterna ba inisiativa prezidensiál ida-ne’e.

“Habitasaun sosiál no programa asaun sosiál maske asaun sosiál la’ós funsaun espesífika Prezidénsia Repúblika nian. Ha’u haree ida-ne’e nu’udar ezijénsia morál ne’ebé inerente ba kna’ar sira-ne’ebé atribui mai ha’u, hodi komplementa esforsu sira husi Ezekutivu no sosiedade sivíl. Nune’e, ita implementa gradualmente programa ida atu apoia família vulneravel sira iha área abitasaun sosiál nian, hodi promove konstrusaun abitasaun baratu liuhusi mobilizasaun doasaun no kontribuisaun sira husi parseiru no benfeitór internasionál sira, hodi hetan benefísiu mós husi serbisu voluntáriu husi komunidade lokál sira,” nia haktuir.

Iha programa ida-ne’e nia okos, to’o ohin loron harii ona unidade abitasaun sosiál hamutuk 31, ne’ebé hatudu katak bele garante hela-fatin ne’ebé di’ak no kondisaun moris mínimu ba família timoroan sira-ne’ebé presiza liu.

To’o ohin loron, Programa Asaun Sosiál ida-ne’e permite ona atu fó subsídiu sosiál hamutuk $5,379 inklui ba sidadaun ho defisiénsia hamutuk 407, atu fó asisténsia ba instituisaun ensinu 30 liuliu Eskola Sekundária Tékniku-Vokasionál Fatumaka no universidade balun.

Atu apoia mós atividade ekonómika no sosiál sira husi emprezáriu individuál 80 no grupu 341 iha área no setór oioin iha teritoriu hotu no ba asosiasaun desportu juvenil 28 iha desportu oioin hanesan taekwondo, futeból, futsal no basketból.

Servisu apoiu sira fornese liuhusi Programa “Rai Mor” ne’ebé liuhusi prátika tradisionál sosiál, kulturál no terapéutiku relijiozu, fó benefísiu diretamente ba sidadaun na’in 11,180.

Apoiu ida-ne’e hatudu katak krusiál iha tempu kalamidade nian, hodi fó benefísiu ba família 129 ne’ebé afetadu husi efeitu sira husi mudansa klimátika no dezastre naturál sira hanesan inundasaun, rai-halai no inséndiu sira.

“Ami konsiente katak ami labele alkansa ema hotu-hotu ne’ebé presiza tulun, maibé ami bele hatudu ezemplu ida kona-ba prátika di’ak sira-ne’ebé ami hein atu haree replika iha ami-nia sosiedade nia laran. Hanesan Mahatma Gandhi hatete, ita tenke haka’as-an atu “sai mudansa ne’ebé ita hakarak haree iha ita-nia sosiedade. Hakbiit feto eixu esensiál seluk hosi ha’u-nia mandatu maka hakbiit feto. Asaun sosiál iha kampu ida-ne’e bazeia ba kompromisu konstitusionál atu promove dignidade umana no igualdade entre feto no mane, pilár fundamentál sira ba dezenvolvimentu sustentável, justu, no inkluzivu ita-nia rain nian,” Horta dehan.

Iha sosiedade ida-ne’ebé feto sira hala’o papél sentrál iha família no komunidade nia laran, no kontinua hasoru barreira estruturál sira, fó apoiu ba sira-nia edukasaun, formasaun no partisipasaun reprezenta la’ós de’it aktu justisa sosiál maibé mós investimentu estratéjiku ida iha dezenvolvimentu nasionál.

Liuhosi kriasaun Unidade Hakbiit Feto Prezidénsia Repúblika nian, dezenvolve ho ativu konjuntu inisiativa sosiál sira-ne’ebé buka atu tradús kompromisu ida-ne’e ba rezultadu tanjível ba sidadaun sira iha nasaun laran tomak.

“Ami finansia formasaun ba feto na’in-554 no fó subvensaun finanseira 215 ba feto emprezária sira, fó bolsa estudu no distribui karreta venda ambulante 44 no fogaun hahán 64, iha parseria ho UN Women, Heineken Timor-Leste, no empreza ETTG. Ami fó doasaun kadeira-roda ba feto sira ho defisiénsia motora, laptop sanulu resin ba estudante sira no mós fahe ona ho konsistente apoiu espesífiku ba jéneru iha kontestu materiál no transporte, ne’ebé koresponde ba investimentu globál ida ho montante $60,515.00. Klínika Prezidénsia Repúblika nian, ne’ebé mós koñesidu hanesan Klínika Povu nian, harii no ofisialmente hahú operasaun iha Abril 2024,” nia tenik.

Dadaun ne’e, Palásiu Prezidensiál iha klínika modernu ida ho sala rua n ne’ebé ekipadu ho ekipamentu médiku modernu liu, sala emerjénsia 10, inklui mákina ultrasonografia ho teknolojia aas no kama observasaun ida ba ospitál ba tempu badak.

Prezidénsia hanesan instituisaun dahuluk iha Timor-Leste ne’ebé estabelese “Zona Kardíaka Seguru” ho desfibriladór esternu automatizadu ne’ebé disponivel iha Palásiu nia laran, asesivel ba sé de’it iha kazu emerjénsia.

Klínika ne’e hala’o ona konsulta médiku hamutuk 4,526, trata emerjénsia médiku 60 hala’o ona prosedimentu sirúrjiku ki’ik hamutuk 215, hala’o ultrasonografia 575, raiu-X 1,149 no ezame adisionál sira, refere kazu 840 ba Óspitál Nasionál Guidu Valadares (HNGV) no Klínika Bairru Pité, no fornese entrega ai-moruk gratuita hamutuk 4,526.

Klinika ne’e, estabelese sistema ida kona-ba konsulta sira ne’ebé programadu ho númeru boot ida hosi médiku espesialista sira, iha koordenasaun direta ho Laboratóriu Nasionál Saúde nian, hodi permite hala’o teste diagnóstiku avansadu sira ho lalais no efetivu.

Iha okaziaun ne’e, Ramos-Horta relata mós kona-ba relatóriu detallu atividade sira, tantu iha territóriu nasionál laran no iha rai-li’ur.

“Ita-nia Konstituisaun fó ba Prezidente Repúblika knaar nu’udar garante ba independénsia nasionál, unidade Estadu nian no funsionamentu di’ak instituisaun demokrátiku sira-nian. Ninia lejitimidade kualifikada fó ba nia podér importante sira hodi salvaguarda kumprimentu eskluzivu ba Konstituisaun no ninia valór sira, ne’ebé mak ikus mai valór sira nasaun nian ne’ebé ita iha,” Ramos-Horta dehan.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!