Pesoál PNTL baku estudante iha saladeaula laran ne’e viola direitu umanu

DILI, 18 Setembru 2025 (TATOLI)–Estudante Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL) husi fakuldade Direitu kontesta pesoál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) husi Unidade Batallaun Orden Públiku (BOP) ne’ebé halo atuasaun baku estudante hala’o hela ezame iha saladeaula laran, iha 16 Setembru 2025, ne’e ilegál no viola direitu umanu.
Notísia Relevante:
“Asaun husi ofisiál PNTL sira iha loron 16 fulan Setembru nu’udar violasaun direitu umanu, krime no aktu grave kontra Liberdade akadémiku tuir Prinsípiu lei internasionál direitu umanu nian, inklui kontra konstituisaun RDTL kona-ba Direitu ba liberdade pesoál, seguransa, no integridade sidadaun hotu-hotu,” Portavós Estudante UNTL husi Fakuldade Direitu, Flora da Luz, hateten ba jornalista sira liuhusi konferensia imprensa ne’ebé hala’o iha kampus sentrál Dili, kinta ne’e.
Ho asaun ne’e, estudante sira kondena maka’as asaun sira-ne’e no husu ba Komandu Jeral PNTL, ba Governu Timor-Leste atu fó sansaun disiplinár ba oknum ne’ebé laiha profesionalidade no propoin pontu importante tolu (3) ba Komandu Jerál PNTL.
Estudante sira husu atu, dahuluk, hapara kedas (urjente) forma intervensaun polísia nian hotu-hotu iha kampus UNTL nia laran no sala aula sira inklui mós ensinu superiór sira seluk.
Daruak, Suspende no halo medida indisiplinar no prosesu judisiál, halo investigasaun ba ofisiál PNTL no BOP ne’ebé envolve halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa sai husi aula laran
Datoluk, Hasai diretiva (sirkulár ka karta) formál ida-ne’ebé bandu prezensa polísia nian, la autoriza, bandu hodi halo intervensaun (uza farda polísia no arma) iha resintu universidade nian iha futuru, iha kampus UNTL inklui mós ensinu superiór sira seluk.
“Ami-nia konkluzaun finál mak atu husu ba komandanteájeral, unidade polisia tomak iha Timor-Leste, ministériu relevante sira atu garante katak kampus, UNTL nia aredór inklui estudante sira tenke livre husi intervensaun no aktu tama ilegál ba aredor kampus nian,” nia relata.
Entretantu, kampus UNTL tenke sai nafatin ambiente seguru no protejidu ba atividade akadémiku no livre husi intimidasaun, violénsia no interferénsia husi Estadu ka entidade husi li’ur liuliu ba Polísia ka Militar sira-ne’ebe uza farda no arma.
“Asaun hirak ne’e esensiál atu tane aas direitu umanu, proteje liberdade akadémika no restaura konfiansa públiku nian ba PNTL nu’udar instituisaun ne’ebé responsável ba salvaguarda pás no justisa no asegura lei no orden iha Timor-Leste la’u tuir nia mandate ka servisu profisionál,” nia hateten.
Tuir nia, estudante sira sei halo keixa ba Prokuradoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) atu hola medida tanba estudante hirak ne’e la envolve iha manifestasaun no tuir hela ezame iha aula laran no Polísia duni manifestante sira hodi deskonfia estudante hirak ne’e mak halo asaun anarkizmu iha manifestasaun referidu.
“Ami sei hato’o keixa. Ba oin, ami la sala maibé ami hetan pankada husi membru polísia sira. Ami dehan, ami ezame hela maibé sira la fiar, dada sai kolega mane sira hodi basa, baku, ida ne’e hahalok ne’ebé ladi’ak. Estudante mane hamutuk na’in-haat (4) hanesan ne’e mak hetan baku,” nia dehan
Nia hatutan, asaun ne’ebé pesoál PNTL sira halo ne’e ilegalmente tanba halai tama ba aula laran bainhira estudante sira tuir hela ezame.
“Sira tama mai ami-nia aula laran, halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa, sai husi aula laran. Hahalok ilegál ne’e absolutamente nu’udar violasaun direitu umanu, no kontra liberdade akadémika,” Flora dehan.
Estudante ne’e hatutan, liberdade akadémika tratamentu ho dignu nu’udar direitu umanu no direitu konstitusionál.
“Insidente ne’e hamosu ta’uk no preokupasaun boot ba liberdade no autonomia akadémiku husi estudante sira, profesór sira no komunidade akadémiku sira,” nia hateten.
Nune’e mós ba territória kampus Universidade, iha rekoñeseentu no protesaun legál, lei internasionál proteje Kampus nu’udar espasu ba liberdade akadémika no integridade intelektuál.
Nia afirma, estudante, profesór no funsionáriu akadémiku sira tenke livre husi interferénsia Polísia no Militár.
“Sira tenke livre no iha autonomia hodi asegura sira nia-an, asesu direitu ba edukasaun, peskiza, espresaun opiniaun ho livre. Inklui atividade manifestasaun pasífika ka halibur malu, hato’o sira-nia kritiku, opiniaun no kontribusaun dialetika ba interese públiku,” nia hateten.
Tanba ne’e, lei internasional direitu umanu no konstituisaun RDTL bandu prezensa Polísia armadu nian iha aula lara no halo aktu ilegál, ameasa no detein estudante, profesór no funsionariu akademiku sira.
Prinsípiu ida-ne’e estabelese iha lei internasionál direitu umanu nian, inklui Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál (ICESCR), Paktu Internasionál Direitu Sivíl no Polítiku no Rekomendasaun UNESCO nian iha tinan 1997 kona-ba estatutu pesoál profesór ensinu superiór nian.
Tuir Konstituisaun RDTL fornese salvaguarda legál ne’ebé klaru la permite aktu abuzu sira hanesan iha artigu 30 (Direitu ba liberdade, seguransa no integridade ema idaidak nian) husi Alinea 1-4 estipula katak:
- Ema hotu-hotu iha direitu ba liberdade, seguransa no integridade ba nia an rasik.
- Labele kaer ka dadur ema ida, wainhira hahalok ne’e la tuir dalan ne’ebé hakerek tiha ona iha lei ne’ebé hala’o daudaun nia laran, tenki hato’o beibeik detensaun eh dadur ema ne’e nian ba juís ne’ebé iha kbiit atu haree iha prazu legál nia laran.
- Ema hotu ne’ebe lakon nia liberdade tenke simu kedas informasaun loloos no momoos kona- ba razaun tan sá nia dadur eh tama iha kadeia no mós nia direitu saida, no hetan lisensa atu ko’alia rasik ho advogadu eh hosi nia maluk eh ema ida-ne’ebé nia laran-metin ba.
- Ema ida labele hetan tratamentu aat, ne’ebé la’ós umanu eh degradante.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

